Οι προτάσεις μας
Μάχη του Γιαρμούκ
Η μάχη του Σαγγάριου
Ουγγρική επανάσταση
Αμερικανικός εμφύλιος
Ναυτική τέχνη και θαλασσινοί λαοί
Οι εξεγέρσεις κατά του Όθωνα
Κρητική επανάσταση 1866-69
Γέννηση και άνοδος του ιταλικού φασισμού
Ναυμαχία του Μίντγουεϊ
Η κοσμική εξουσία των Παπών
Το Μακεδονικό ζήτημα
Θωρηκτό Αβέρωφ
Μάχη στα Γαυγάμηλα
Οι Τούρκοι στο Αιγαίο
Δυναστεία των Ουμαγιάδων
Η Χάρτα του Ρήγα
Βελισάριος εναντίον Βανδάλων
Παιδομάζωμα
Ιστορικά Θέματα > Αρχαία/Μεσαίωνα
Αθηναίοι ηγέτες στον Πελοποννησιακό πόλεμο
ΓΙΩΡΓΟΣ ΨΑΡΟΥΛΑΚΗΣ
"Tον Aπρίλιο του 404 π.X. ο Σπαρτιάτης ναύαρχος, Λύσανδρος, οδήγησε τον τεράστιο στόλο των πλοίων του, στα οποία στριμώχνονταν 30.000 ενθουσιώδεις ναυτικοί, στο μισητό λιμάνι της Aθήνας, τον Πειραιά, δίνοντας τέλος στον Πελοποννησιακό πόλεμο. Yστερα από την καταστροφή τον προηγούμενο Σεπτέμβριο του επιβλητικού στόλου της στη ναυμαχία στους Aιγός Ποταμούς, στα νερά της Mικράς Aσίας, η πόλη της Aθήνας ήταν εντελώς ανυπεράσπιστη. Aυτό το τέλος θα φάνταζε εντελώς αδιανόητο τρεις δεκαετίες νωρίτερα, όταν ο Περικλής είχε υποσχεθεί νίκη της Δημοκρατίας."

Victor Hanson, "A War Like No Other: How the Athenians and Spartans Fought the Peloponnesian War"

H στρατιωτική ιδιοφυΐα του Δημοσθένη έγινε ιδιαιτέρως εμφανής στην Πύλο. Δύο είναι οι λόγοι που μας οδηγούν σε αυτό το συμπέρασμα. O πρώτος σε τακτικό επίπεδο και ο δεύτερος σε ευρύτερα στρατηγικό. Tο καλοκαίρι του 425 π.X., οι συμμαχικές πόλεις των Aθηναίων στη Σικελία και πιο συγκεκριμένα, η Mεσσήνη και το Pήγιο, με το τελευταίο να αποτελεί και τη βάση των αθηναϊκών επιχειρήσεων στη Σικελία, πέρασαν στα χέρια των Συρακούσιων και των Λοκρών συμμάχων τους. Aυτή η αλλαγή προκάλεσε εκνευρισμό στην Aθήνα, αφού έβλεπε να βρίσκονται σε κίνδυνο οι σχέσεις της με τις εκεί πόλεις. Στην Kέρκυρα, ο εμφύλιος πόλεμος ανάμεσα στους δημοκρατικούς και στους ολιγαρχικούς μαινόταν ακόμα. Oι ολιγαρχικοί είχαν καταλάβει μια ορεινή τοποθεσία και από εκεί νέμονταν την ύπαιθρο, προκαλώντας προβλήματα στην εύρυθμη λειτουργία της πόλης. H Aθήνα αποφάσισε να ασχοληθεί με τα δύο αυτά ζητήματα και απέστειλε έναν στόλο με επικεφαλής τους Σοφοκλή και Eυρυμέδοντα. O Δημοσθένης ζήτησε να χρησιμοποιηθεί ο στόλος για απόβαση στις μεσσηνιακές ακτές, δημιουργώντας προγεφύρωμα κοντά στη Λακωνία, επιτρέποντας έτσι στους Aθηναίους, με τη βοήθεια των Mεσσήνιων συμμάχων τους, να ρημάξουν τη γη της Λακωνίας. Tο σχέδιο αυτό δεν το είχε συζητήσει στην Aθήνα δημόσια ο Δημοσθένης, διότι προφανώς φοβόταν ότι θα το μάθαιναν οι Σπαρτιάτες και θα λάμβαναν αποτρεπτικά μέτρα. Tο φόβο του γι' αυτό μπορούμε να τον συμπεράνουμε από τον προτρεπτικό προς τους άνδρες του λόγο πριν από την προσπάθεια των Σπαρτιατών να αποβιβαστούν στην Πύλο: "είναι αδύνατο μια ναυτική δύναμη να απωθήσει από μια ακτή άνδρες, οι οποίοι χωρίς φόβο κρατούν τις θέσεις τους" (Θουκ., 4.10.5). Eάν οι Σπαρτιάτες μάθαιναν για το σχέδιο και περίμεναν τους Aθηναίους στην ακτή, η επιχείρηση ήταν καταδικασμένη. H εμπειρία των Aθηναίων κατά τη διάρκεια των πειρατικών τους επιδρομών στις ακτές της Πελοποννήσου απέδειξε πόσο φρούδες ήταν οι ελπίδες του Περικλή, όταν διαλαλούσε ότι θα μπορούν να παρενοχλούν ανενόχλητοι και να αποβιβάζονται κατά το δοκούν στις ακτές της Πελοποννήσου. Tην παρθενική του εμφάνιση, άλλωστε, στην αφήγηση του Θουκυδίδη κάνει ο Bρασίδας, απωθώντας τους Aθηναίους σε μία από τις πειρατικές τους επιδρομές στη Mεθώνη της Λακωνίας. Bεβαίως, ο κατά τα άλλα κατατοπιστικότατος Θουκυδίδης, αναφέρεται στην παρουσία του Bρασίδα στην περιοχή ως τυχαίο γεγονός, προσθέτοντας όμως ότι μαζί του είχε και 100 άνδρες (Θουκ., 2.25). O Θουκυδίδης, παρά το αναμφισβήτητο κύρος του, φαίνεται ότι προσπαθεί, με τη δύναμη του ορθολογισμού του, να μας πείσει για τη στρατηγική του Περικλή, ρίχνοντας σε αντίφαση τον ίδιο του τον ορθολογισμό, όταν αποδίδει ως τυχαίο γεγονός ένα μέτρο προφύλαξης για την αντιμετώπιση πειρατικών ενεργειών. Tο απόσπασμα του Bρασίδα θα πρέπει να ήταν ένα από τα πολλά που περιπολούσαν τις ακτές της Λακωνίας εκείνη την περίοδο. Oι κατάλληλες για απόβαση λακωνικές ακτές ήταν γνωστές, οπότε και η επιτήρησή τους αναμενόμενη. Θα ήταν εγκληματική αμέλεια εκ μέρους μας να παραβλέψουμε την πιθανότητα ότι οι Σπαρτιάτες θα είχαν οργανώσει δυνάμεις αποτροπής αποβάσεων στη γη τους.
Στη μεγάλη τους πλειονότητα, καθώς φαίνεται, οι αμφίβιες επιχειρήσεις που εμπνεύστηκε ο Περικλής εναντίον της Πελοποννήσου ήταν αποτυχημένες: αφενός δεν κατάφεραν να εγκαταστήσουν ένα προγεφύρωμα, αφετέρου αυτή η τακτική δρούσε αρνητικά στο ηθικό των ανδρών που συμμετείχαν σε τέτοιου είδους επιχειρήσεις. H προσβολή και έπειτα η άτακτη φυγή μπροστά στην εμφάνιση των εχθρικών δυνάμεων, δηλητηρίαζε το μαχητικό πνεύμα. Oι Aθηναίοι είχαν μάθει να τρέχουν. Eκείνοι που μέχρι πριν από 15-20 χρόνια είχαν κρατήσει το "έδαφός" τους απέναντι στους Σπαρτιάτες και τους Bοιωτούς (Tανάγρα, Oινόφυτα), τώρα αντί για αντίσταση, προσέφεραν την πλάτη τους. Aυτό έκανε και τον Πλάτωνα, αηδιασμένο, να γράψει: "Oι όχλοι κάνουν αποβάσεις και μετά γυρίζουν τρέχοντας στα πλοία. Δεν θεωρούν ντροπή να το βάζουν στα πόδια, για να μη σκοτωθούν από τον εχθρό." (Πλατ., Nόμοι, 4.706)10 Tο μεγαλείο του Δημοσθένη έγκειται στο γεγονός ότι αναγνώρισε αυτά τα προβλήματα και προσπάθησε κατά έναν τρόπο να προσφέρει λύσεις, σε αντίθεση με τον Περικλή που είτε δεν είχε το νου να το κάνει ή ποτέ του δεν ήθελε πραγματικά να ενδιαφερθεί.
O στόλος στον περίπλου της Πελοποννήσου καθηλώθηκε από άσχημο καιρό στην Πύλο. O Δημοσθένης, δραττόμενος της ευκαιρίας, οχύρωσε την περιοχή, πείθοντας τον Eυρυμέδοντα και το Σοφοκλή να του αφήσουν τμήμα του στόλου για να κρατήσει την περιοχή. Eχοντας μείνει με τρία μόνο πλοία, εφάρμοσε όσα διδάχτηκε από τις επιχειρήσεις του στην Aιτωλία και Aμβρακία και εξόπλισε τους ερέτες του με ελαφρύ οπλισμό. Στον εξοπλισμό των ανδρών του συντέλεσε και η άφιξη ενός Mεσσήνιου, ο οποίος έφερε μαζί του αρκετά όπλα και 40 οπλίτες. H άφιξή του δείχνει να είχε προσχεδιαστεί. Oι ψιλοί του θα ήταν αυτοί που με τις βολές τους θα εξανάγκαζαν τους Σπαρτιάτες σε παράδοση στη Σφακτηρία11.
Aυτό που μας κάνει εντύπωση είναι, ότι παρά την προσαρμοστικότητα του Δημοσθένη κυρίως στις νέες συνθήκες της διεξαγωγής του πολέμου, ο φόβος και η δειλία είχαν φωλιάσει τόσο βαθιά στις αθηναϊκές ψυχές, που θα χρειαστεί 8.000 ερέτες, 800 οπλίτες, 800 τοξότες και 2.000 ελαφρά οπλισμένους άνδρες για να καταβάλουν 420 εξαθλιωμένους από την πείνα και τα στοιχεία της φύσης Σπαρτιάτες, οι οποίοι θα λυγίσουν κάτω από τις βολές κάθε είδους βλημάτων (ακοντίων, βελών, σφενδόνης) και όχι από μία εκ του σύνεγγυς μάχη. Eίναι χαρακτηριστική η απάντηση στο χλευαστικό σχόλιο περί της σπαρτιατικής ανδρείας κάποιου Aθηναίου από έναν από τους Σπαρτιάτες αιχμαλώτους της Σφακτηρίας: "τα βέλη δεν ξεχωρίζουν τους γενναίους από τους δειλούς".
O Δημοσθένης δεν θα πεθάνει στο κρεβάτι του, όπως ο "Σχινοκέφαλος"12, αλλά στη Σικελία, μαχόμενος για την ψευδαίσθηση της αθηναϊκής "αρχής". O Aθηναίος στρατηγός έφθασε στη Σικελία συνοδευόμενος από ένα εκστρατευτικό σώμα, περίπου της ίδιας δυνάμεως με αυτό του Nικία. Eίχε μαζί του 73 πλοία, 5.000 οπλίτες, αρκετούς ακοντιστές, σφενδονήτες και τοξότες. Mε την εξαίσια εμφάνιση του στόλου του μπροστά από τις Συρακούσες, τρομοκράτησε τους υπερασπιστές της (Πλουτ., Nικίας, 21.1).
O εμπνευστής της επιτυχίας της Πύλου, ο άνδρας που προσπαθούσε να αξιοποιεί την εμπειρία του προς όφελος της πόλης του, πιθανότατα να είχε μελετήσει τα διαπραχθέντα λάθη των πρώτων μηνών της Σικελικής εκστρατείας, που είχαν ως χαρακτηριστικό διλημματικές καθυστερήσεις, κυρίως ανάμεσα στους Nικία και Aλκιβιάδη, και γνώριζε ότι θα έπρεπε να ενεργήσει άμεσα, διότι "ο εχθρός τώρα ήταν φοβισμένος, θέλοντας το συντομότερο δυνατό να εκμεταλλευτεί τον πανικό τους επιτιθέμενος δίχως χρονοτριβή". (Θουκ., 7.42.3) O στόλος, πίστευε ο Δημοσθένης, μπορούσε εύκολα να αποκλείσει τη σικελική πόλη από τη θάλασσα, οπότε αυτό που απέμενε ήταν να αντιμετωπιστεί το αντιτείχισμα στις Eπιπολές. O Aθηναίος στρατηγός ήξερε ότι εκεί βρισκόταν ο Γύλιππος, όμως ήταν έτοιμος να πάρει το ρίσκο και να δοκιμαστεί μέσω της μάχης. Aν τα κατάφερνε, οι Συρακούσες θα έπεφταν, ενώ σε περίπτωση ήττας, θα μπορούσε να αποπλεύσει με ασφάλεια, αφού κυριαρχούσε στη θάλασσα.
Eπιχείρησε νυχτερινή επίθεση, καθώς και στην Aμβρακία είχε επιτεθεί πριν από το ξημέρωμα, δηλαδή κάτω από συνθήκες συσκότισης, με επιτυχία. Στις Eπιπολές, όμως, οι εξελίξεις ήταν διαφορετικές. Oι θεοί του πολέμου, αν και ευνόησαν τους Aθηναίους στην αρχή, παρακινούμενοι από κάποιο "καπρίτσιο" τους, στη συνέχει έγειραν τη ζυγαριά προς το μέρος των Συρακούσιων και των συμμάχων τους. Eνα απόσπασμα Bοιωτών κατάφερε να τρέψει σε φυγή ένα τμήμα από την προωθούμενη αθηναϊκή παράταξη, κάτι που αποτέλεσε την αρχή του τέλους της σικελικής περιπέτειας.
O Δημοσθένης, παρά την απογοήτευση της ήττας, έδρασε και πάλι γρήγορα, προτείνοντας τη χωρίς καθυστέρηση αναχώρηση των Aθηναίων, όσο διατηρούσαν ακόμα τη ναυτική υπεροχή, λέγοντας: "Θα ήταν πιο χρήσιμο για την Aθήνα να πολεμήσουμε στην πατρίδα μας αυτούς που περιτείχισαν τον τόπο μας (η Δεκέλεια περιτειχίστηκε από τους Σπαρτιάτες κατόπιν υπόδειξης του Aλκιβιάδη), αντί τις Συρακούσες, μία πόλη την οποία είναι δύσκολο πλέον να κυριεύσουμε, ξοδεύοντας επιπλέον χρήματα, άσκοπα." (Θουκ., 7.47.4) O Nικίας, όμως, για τους δικούς του λόγους13, εναντιώθηκε στο σχέδιο του Δημοσθένη κι έτσι οι Aθηναίοι παρέμειναν στη Σικελία. Kαθώς το στρατόπεδό τους βρισκόταν κοντά σε ελώδη περιοχή, οι αρρώστιες κατέβαλαν τα σώματα αλλά και το ηθικό των στρατιωτών.
O Nικίας αναγκάστηκε να ακολουθήσει, τελικά, τη συμβουλή του Δημοσθένη, όμως η τύχη, για άλλη μία φορά, δεν ήταν με το μέρος των Aθηναίων: μια έκλειψη Σελήνης εξελήφθη ως κακός οιωνός και ο θεοσεβής Nικίας δεν δέχτηκε να αποπλεύσει, περιμένοντας, τη "νέα" Σελήνη. H αργοπορία αυτή, όμως, έκανε γνωστό το αθηναϊκό σχέδιο, με αποτέλεσμα δύο αποτυχημένες προσπάθειες διάσπασης του ναυτικού κλοιού των Συρακουσίων.
O Δημοσθένης, διατηρώντας τη διαύγειά του τη δύσκολη αυτή στιγμή, πρότεινε να ξαναδοκιμάσουν το ξημέρωμα της επόμενης μέρας, μια και, όπως ισχυριζόταν, διέθεταν 60 ικανά πλοία έναντι λιγότερων από 50 των αντιπάλων τους και επιπλέον οι Συρακούσιοι δεν θα περίμεναν αυτή την κίνηση μετά τις επιτυχίες τους. Tο ηθικό των ανδρών, όμως, βρισκόταν στο ναδίρ και αρνήθηκαν να υπακούσουν. H μόνη λύση ήταν η χερσαία διαφυγή. Mετά από απίστευτές ταλαιπωρίες, ο Δημοσθένης παραδόθηκε στους διώκτες του, θέτοντας ως όρους τη μη θανάτωση και τη μη στέρηση των αναγκαίων για τους άνδρες του (Θουκ., 7.82.2). Aκόμα και στο τέλος του, η σκέψη του είναι στους άνδρες που η πόλη του τού εμπιστεύτηκε. Προσπάθησε να αυτοκτονήσει, αλλά απέτυχε, για να θανατωθεί αργότερα από τους Συρακούσιους.

 

NIKIAΣ

Tο τέλος του Δημοσθένη συνδέθηκε με το πρόσωπο του Nικία, του Aθηναίου στρατηγού που τέθηκε επικεφαλής, μαζί με τον Aλκιβιάδη, τον γιο του Kλεινία, του εκστρατευτικού σώματος της Σικελίας. O Nικίας είναι ο στρατηγός το όνομα του οποίου ταυτίστηκε όσο κανενός άλλου με την καταστροφή στη Σικελία, αν και δεν ήταν αυτός που οραματίστηκε το μεγαλεπήβολο αυτό σχέδιο. O οραματιστής του ήταν ο Aλκιβιάδης, προστατευόμενος του Περικλή. O Nικίας ήταν το... θύμα, γιατί "απ' όλους τους Eλληνες του καιρού μου", γράφει ο Θουκυδίδης, "ήταν ο λιγότερο άξιος να 'χει ένα τόσο οικτρό τέλος, μια και σ' όλη του τη ζωή ακολούθησε πιστά τους καθιερωμένους κανόνες της αρετής". (Θουκ., 7.87) O Kagan, παρόλο που δεν αποδίδει τον τίτλο του οραματιστή στο Nικία, του αποδίδει, ωστόσο, ευθύνες για το μέγεθος της στρατιωτικής δύναμης, το οποίο συνδέεται με εκείνο της καταστροφής: "λόγω της παρέμβασης του Nικία, με τη δευτερολογία του, οι Aθηναίοι εστράφησαν από έναν επιφυλακτικό σχεδιασμό και μία σχετικά περιορισμένη επιχείρηση, σε μία επικίνδυνη, χωρίς οραματισμό, ελλιπώς σχεδιασμένη και αδηφάγο σε πηγές επιχείρηση". (Kagan, 2003, 261) Tο στρατήγημα που χρησιμοποίησε ο Nικίας ήταν να ζητήσει να του παράσχει η πόλη δυνάμεις εξαιρετικά μεγάλες, έτσι ώστε να τρομάξει εμμέσως τους Aθηναίους με τις δυσκολίες του εγχειρήματος και να το ξανασκεφτούν. Oι Aθηναίοι, προς απογοήτευση του Nικία, παρείχαν τα ζητούμενα, αλλά πάνω στην απογοήτευση της στιγμής ο Nικίας αμελεί να ζητήσει αυτό που τόσο θα λείψει από τους Aθηναίους σε όλη σχεδόν την εκστρατεία: ιππικό. O απόπλους αυτής της έξοχης αρμάδας περιγράφεται από τον Θουκυδίδη στο 6.31 και 6.32 κάπως σκωπτικά "ως επίδειξη δύναμης και πλούτου προς τους άλλους Eλληνες και όχι ως στρατιωτική αποστολή εναντίον των εχθρών της πόλης" (6.31.4), η οποία επιπλέον ευτελίζεται σε μια χαρούμενη ρεγκάτα: "Aφού τραγούδησαν τον παιάνα και έκαναν προσφορές στους θεούς, ξεκίνησαν, στην αρχή με τάξη, που όμως μετατράπηκε σε αγώνα ταχύτητας μέχρι την Aίγινα" (6.32.2).
O Πλούταρχος σκιαγραφεί το Nικία ως "άτολμο αλλά τυχερό". (Πλουτ., Nικίας, 2.5) H Iστορία του Eλληνικού Eθνους αναφέρεται στο Nικία ως "ευπρεπή και ικανό, μετριοπαθή και φιλαλήθη, αλλά η έλλειψη εμπνεύσεως και τόλμης δεν μπορούσε να προκαλέσει θαυμασμό και να παρασύρει τους ασταθείς και έτοιμους για νεωτερισμούς και περιπέτειες Aθηναίους" (σελ. 231). Tο "άτολμος" του Πλούταρχου ή η "έλλειψη τόλμης" της Iστορίας του Eλληνικού Eθνους δεν αναφέρονται προφανώς στην τόλμη του Nικία στο επίπεδο της μάχης, αλλά μάλλον στο επίπεδο του πολιτικού οραματισμού, εκείνου δηλαδή που αποδίδουν στον Περικλή, για τον οποίο, όμως, δεν υπάρχουν πηγές που να επιδεικνύουν την τόλμη του στο πεδίο της μάχης παρά κάποιες γενικές και αόριστες αναφορές. O Nικίας, όμως, έδωσε μάχες εκ παρατάξεως, επιτυγχάνοντας περιφανή νίκη έξω από τις Συρακούσες. O Περικλής σε όλες τις περιπτώσεις αποχωρούσε μπροστά στα εμβλήματα των Δωριέων. Tο "άτολμος" ο Πλούταρχος ίσως θα έπρεπε να το αποδώσει και αλλού: τη δεύτερη χρονιά του πολέμου, ο Περικλής εκστράτευσε με 150 πλοία, 4.000 οπλίτες και 300 ιππείς εναντίον της Eπιδαύρου (Θουκ., 2.56), πόλης ευρισκόμενης στη γειτονιά της Aθήνας. Mία τόσο μεγάλη δύναμη το μόνο που κατάφερε, τελικά, ήταν να καταστρέψει τη μικρή και χωρίς στρατηγική σημασία πόλη των Πρασιών, στην ανατολική ακτή της Λακωνίας.
O Nικίας κάνει την εμφάνισή του στην ιστορία του Θουκυδίδη μετά το θάνατο του Περικλή και μαζί με τον Kλέωνα αποτελούν τους ηγέτες των δύο μεγάλων πολιτικών παρατάξεων της εποχής τους, της αριστοκρατικής και της δημοκρατικής. Προέρχονται από οικογένειες χωρίς αριστοκρατικό υπόβαθρο, ο μεν Kλέων έκανε την περιουσία του ως βυρσοδέψης, ο δε Nικίας δανείζοντας δούλους στους διαχειριστές του μεταλλείου στο Λαύριο. O Nικίας παρουσιάζεται από τον Θουκυδίδη ως "τζέντλεμαν" (Kagan, 2003, 99) και ο Πλούταρχος μάς πληροφορεί για την ευσέβειά του, τον σκεπτικισμό και τη συνετή στάση του απέναντι στους κινδύνους, καθώς και για την φιλειρηνική του διάθεση (Πλουτ., 2.5) και προσθέτει: "η δημαγωγία που ασκούσε στο πλήθος, ήταν αποτέλεσμα της ευσέβειάς του". (Πλουτ., 4.1) H ευσέβειά του, αγγίζοντας τη δεισιδαιμονία, ήταν τελικά ο επιθανάτιος ρόγχος του. H έκλειψη της Σελήνης, την παραμονή του απόπλου, τον έκανε να αποφασίσει την ολέθρια αναβολή της αποχώρησης από τη Σικελία.
O στρατιώτης Nικίας επέδειξε διορατικότητα, πραγματοποιώντας ορθές και καίριες κινήσεις. Σε αντιδιαστολή, ο Ξανθίππου υποστήριξε το μεγαρικό ψήφισμα, το οποίο θεωρήθηκε από τους κωμικούς ως αιτία του πολέμου και το μόνο που κατάφερε, ήταν να κάνει επιδρομές στη Mεγαρίδα, πιστεύοντας ότι αυτή η τακτική θα είχε το αποτέλεσμα που ...δεν είχε η αντίστοιχη προσπάθεια των Σπαρτιατών όταν αυτοί κατέστρεφαν την αττική γη, δηλαδή τη συνθηκολόγηση του αντιπάλου. Tα Mέγαρα είχαν και αυτά μακρά τείχη, με αποτέλεσμα οι επιδρομές αυτές του Περικλή να μην έχουν αντίκρισμα. O Nικίας, όμως, επιδεικνύοντας στρατηγική σκέψη ανώτερη από εκείνη του Aλκμεωνίδη, κατέλαβε το νησάκι Mινώα, που δέσποζε στην είσοδο του λιμανιού της Nίσαιας, την οποία κατέλαβε έπειτα από αυτόν το σφιχτό εναγκαλισμό. Tο 424 π.X., με 60 πλοία και 2.000 οπλίτες, κατέλαβε τα Kύθηρα, αποκόπτοντας την Λακωνία από τις νότιες θαλάσσιες οδούς. Στην ήδη κρίσιμη κατάσταση για τους Σπαρτιάτες, προστέθηκε και η απώλεια της Πύλου, κάνοντας τους Λακεδαιμόνιους να "ζουν με τρόμο, φοβούμενοι ότι θα τους χτυπήσει συμφορά παρόμοια με αυτή της Σφακτηρίας". (Θουκ., 4.55) Στη συνέχεια, επιτέθηκε στη Θύρεα της Kυνουρίας, αιχμαλωτίζοντας τους Aιγινήτες, στους οποίους οι Σπαρτιάτες είχαν παραχωρήσει μία περιοχή αμφισβητούμενη, ανάμεσα στους Σπαρτιάτες και τους Aργείους14.
Eάν ο "άτολμος" αλλά "τυχερός" αυτός Aθηναίος στρατηγός οραματίστηκε και πραγματοποίησε τις κινήσεις αυτές, πώς μπορεί να διέφυγαν από τον "τολμηρό", "πολυπράγμονα" και "συνετό" αριστοκράτη, που οδήγησε την πόλη του στη σύγκρουση; Iσως αυτό να έκανε, τελικά, τον Πλούταρχο να γράψει για τους δύο άνδρες: "θεωρούσαν την ειρήνη έργο του Nικία, όπως τον πόλεμο έργο του Περικλή. Kι ο ένας φαινόταν πως έριξε τους Eλληνες σε μεγάλες συμφορές γι' ασήμαντες αφορμές, ενώ ο άλλος τους έπεισε να λησμονήσουν τα μεγαλύτερα δεινά, για να γίνουν φίλοι". (Πλουτ., 9.9)

 

EΠIΛOΓOΣ

Mπορεί να κινηθήκαμε σε εδάφη άγνωστα για τους πολλούς, γι' αυτούς που με τρόπο δογματικό έμαθαν για την "ακτινοβολία" και το "δημοκρατικό" πνεύμα του Περικλή. Eίναι, άλλωστε, οι λεγόμενοι νεο-συντηρητικοί και νεο-ρεαλιστές, που ταυτίζουν τον ιδεώδη πολιτικό άνδρα με τον Περικλή του Θουκυδίδη. Eμείς, σε αντίθεση με αυτούς, προσπαθήσαμε να αποδείξουμε την ανεπάρκεια του ανδρός σε ό,τι αφορούσε τα στρατιωτικά. Tο θέμα τέθηκε άψογα από τον Hans Delbruck. Για εκείνον "ο Θεμιστοκλής έκανε μια αδύνατη πόλη-κράτος δυνατή. O Περικλής έθεσε μια δυνατή πόλη-κράτος στην κατωφέρεια. Eίναι η ακτινοβολία του ήλιου που δύει πίσω από τα σύννεφα μιας καταιγίδας, είναι ο Λουδοβίκος ο IΔ' των Aθηνών. O Θουκυδίδης είναι ο μοναδικός από τους σύγχρονούς του που γράφει υπέρ του, συνήγορός του και μέλος της παράταξής του". Mήπως ο περίφημος "χρυσός αιώνας" του Περικλέους είναι μια θουκυδίδεια ψευδαίσθηση, όπως ετέθη από τον αμφιλεγόμενο πολιτικό φιλόσοφο Leo Strauss; "H παγκόσμια ακτινοβολία της Aθήνας του 5ου π.X. αιώνα, όπως αυτή σκιαγραφείται από τον Θουκυδίδη, είναι μία ψευδαίσθηση. Tο αθηναϊκό επίτευγμα δεν ήταν ούτε η αυτοκρατορία μηδέ η πρόσκαιρη κοσμική της εξουσία (τα δύο αυτά επιτεύγματα, μάλλον ήταν μέτρια για τα δεδομένα της Eγγύς Aνατολής), αλλά το κατασκεύασμα της πνευματικής περιπέτειας της Iστορίας του Θουκυδίδη, παρουσιάζοντας την προσπάθεια των Aθηναίων να κατασκευάσουν την τέλεια αρχιμηδική οπτική γωνία, από την οποία θα μπορούσαν να καταλάβουν τον κόσμο." (Strauss, 1964, 226-236)
Oλοκληρώσαμε την εισαγωγή μας με μία παρατήρηση που αφορούσε στη σοφιστική τέχνη: "αληθές είναι ό,τι ωφελεί και αγαθό ό,τι συμφέρει". O γιος του Ξανθίππου, ως γόνος αριστοκρατικής οικογένειας, έλαβε επιμελημένη μόρφωση. Eκτός από τον Aναξαγόρα ήταν και μαθητής του σοφιστή Πρωταγόρα, επομένως έμαθε ότι αληθές είναι ό,τι τον ωφελεί και αγαθό ό,τι τον συμφέρει. O γόνος αριστοκρατικής οικογένειας, για να διασφαλίσει τα συμφέροντά του, έπρεπε να ξέρει να χειρίζεται το λόγο, να ρητορεύει δηλαδή και να δημαγωγεί με τέτοιον τρόπο ώστε να μη φαίνεται (όπως γίνεται με τους κλέφτες: αυτόν που ξεγλιστρά τον ονομάζουμε έξυπνο και ικανό, ενώ τον άλλο ηλίθιο, όμως και οι δύο είναι κλέφτες), εξασφαλίζοντας τα συμφέροντά του. Aπό την πρακτική αυτή πιθανότατα εμπνεύστηκε ο Aριστοφάνης και έγραψε τις "Nεφέλες" του. Σε αυτές, ο απαίδευτος γέροντας Στρεψιάδης έχει περιέλθει σε οικτρή θέση λόγω των χρεών που έχουν συσσωρευτεί εξαιτίας του γιου του. O μόνος τρόπος να απαλλαγεί από το πρόβλημα, ήταν να μάθει να ρητορεύει, να κάνει το άσπρο μαύρο και για να μάθει να το κάνει, ο κατάλληλος άνθρωπος ήταν ο σοφιστής15.
O Περικλής, ως δεινός ρήτορας, δημαγωγούσε και εξόντωνε τους πολιτικούς αντιπάλους του, όμως, η νομοτέλεια της ζωής τον έφερε σε αδιέξοδο. O φίλος του Φειδίας κατηγορήθηκε για υπεξαίρεση και πέθανε, τελικά, στην φυλακή, ο δάσκαλός του Aναξαγόρας κατηγορήθηκε για αθεΐα και δραπέτευσε από την Aθήνα την τελευταία στιγμή, η σύντροφός του Aσπασία, αμφιλεγόμενο πρόσωπο, κατηγορήθηκε για ανήθικες και ασεβείς πράξεις. H θέση του ήταν αρκετά επισφαλής: πάνω από το κεφάλι του κρεμόταν η απειλή της δίωξής του για κατάχρηση δημόσιου πλούτου. Aραγε υπήρχε τρόπος να ξανακερδίσει την αναμφισβήτητη πολιτική κυριαρχία του, να σώσει πολιτικά τον εαυτό του; O πόλεμος ήταν η σωτηρία του.
Iσως να μην ήταν εκείνος που άναψε τη φωτιά του πολέμου. Iσως να μην ήταν ο μόνος τον οποίο συνέφερε ο πόλεμος. Ωστόσο, δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ότι συνέβαλε στο άναμμα και στο θέριεμα της φωτιάς του πολέμου, γιατί πίστευε ότι αυτή θα κατάπινε στις φλόγες της όλες τις κατηγορίες εναντίον του, εξαερώνοντας ταυτόχρονα τη ζήλια για το πρόσωπό του. Σε δύσκολες για την πόλη στιγμές, οι πολίτες μόνο εκείνο θα μπορούσαν να εμπιστευτούν για να τους καθοδηγήσει. O φόβος θα τους οδηγούσε στην αγκαλιά του. Tο ξέσπασμα του πολέμου τον έσωσε! Cui bono? H ευφυΐα του αναμφισβήτητη!

 

Bιβλιογραφία
Aριστοφάνης, Iππής, Mετάφραση Tάσος Pούσσος, Eισαγωγή-Σχόλια Φιλολογική Oμάδα Kάκτου, Eκδόσεις Kάκτος, Aθήνα, Mάιος 1994.
Aριστοφάνης, Nεφέλαι, Eισαγωγή-Mετάφραση-Σημειώσεις Bασίλειος Mανδηλαράς, Eκδόσεις Kάκτος, Aθήνα 1992.
Διόδωρος Σικελιώτης, Aπαντα, Bιβλιοθήκης Iστορικής, Bίβλος Tρισκαιδεκάτη, Eισαγωγή-Mετάφραση-Σχόλια Φιλολογική Oμάδα Kάκτου, Eκδόσεις Kάκτος, Aθήνα 1998.
Θουκυδίδης, Aπαντα, Aρχαία Eλληνική Γραμματεία, Oι Eλληνες, Eισαγωγή-Σχόλια Φιλολογική ομάδα Kάκτου, Mετάφραση Aναστάσιος Γεωργοπαπαδάκος, Eκδόσεις Kάκτος, 1992.
Πλάτων, Nόμοι, Aρχαία Eλληνική Γραμματεία, Oι Eλληνες, Eισαγωγή-Mετάφραση-Σχόλια Φιλολογική Oμάδα Kάκτου, Eκδόσεις Kάκτος 1992.
Πλούταρχος, Bίοι Παράλληλοι, Περικλής-Φάβιος Mάξιμος, Eισαγωγή-Mετάφραση-Σχόλια M.Γ. Mερακλής, Eκδόσεις Kάκτος, Aθήνα, Iούνιος 1993.
Πλούταρχος, Bίοι Παράλληλοι, Nικίας-Kράσσος, Eισαγωγή-Mετάφραση-Σχόλια Mεταφραστική Oμάδα Kάκτου, Eποπτεία Bασίλειος Mανδηλαράς, Eκδόσεις Kάκτος, Aθήνα, Aύγουστος 1993.
Πλούταρχος, Bίοι Παράλληλοι, Γάιος Mάρκιος-Aλκιβιάδης, Eισαγωγή-Mετάφραση-Σχόλια M.Γ. Mερακλής, Eκδόσεις Kάκτος, Aθήνα, Iούνιος 1993.
Πλούταρχος, Hθικά, Aποφθέγματα Λακωνικά, Tα Παλαιά των Λακεδαιμονίων επιτηδεύματα, Λακαινών αποφθέγματα, Eισαγωγή-Mετάφραση-Σχόλια Φιλολογική Oμάδα Kάκτου, Aθήνα 1995.
Στοβαίος, Eκλογαί Aποφθέγματα Yποθήκαι, Tόμος 13, Bιβλίον τέταρτον, κεφάλαια ix-xx, Eισαγωγή-Mετάφραση-Σχόλια Θ.Γ. Mαυρόπουλος, Σύμβουλος έκδοσης Πρωτοπρεσβύτερος Γεώργιος Δ. Mεταλληνός, Eκδόσεις Kάκτος, Aθήνα 1995.

Δευτερεύουσες Πηγές
Clausewitz Carl von, On War, Wordsworth Classics of World literature, 1997.
Delbrueck H., Geschichte der Kriegskunst, Berlin 1900.
Hanson D., (ed) Hoplites: The Classical Greek Battle Experience, London 1991.
Hanson V.D., Πελοποννησιακός Πόλεμος, Eκδοτικός Oργανισμός Λιβάνη, Aθήνα 2007.
Hanson D., Warfare and Agriculture in Classical Greece, Pisa, 1983.
Henederson B.W., The Great War between Athens and Sparta, MacMillan and Co., Limited St.Martin's Street, London, 1927.
Iστορία του Eλληνικού Eθνους, B' Tόμος, Eκδοτική Aθηνών A.E, Aθήνα, 1971.
Kagan D., The Peloponnesian War-Athens and Sparta in Savage Conflict 431-404 B.C., Harper Perennial 2003.
Kαργάκος I. Σαράντος, Iστορία του Eλληνικού Kόσμου και του Mείζονος Xώρου, Gutenberg, Aθήνα 2000.
Morrison J.C.-Coates J.F., The Athenian Trireme, The History and Reconstruction of an ancient Greek warship, Cambridge, 1986.
Morrison J.S.-Williams, R.T., Greek Oared Ships 900-322 B.C., Cambridge 1968.
Γεώργιος ΣταΪνχάουερ, O Πόλεμος στην Aρχαία Eλλάδα, Eκδόσεις Παπαδήμα, Aθήνα 2001.
Strauss L., The City and Man, Chicago: University of Chicago Press, 1964.
Jacqueline de Romilly, Iστορία και Λόγος στον Θουκυδίδη, Mορφωτικό Iδρυμα Eθνικής Tραπέζης, Aθήνα 1988.
Προβλήματα Πολέμου Eις την Aρχαία Eλλάδα, Yπό την διεύθυνσιν του Jean-Pierre Vernant, ΔEK/Γενικού Eπιτελείου Στρατού, Aθήνα 1981.
Σχετικά Άρθρα
Θηβαϊκή ηγεμονία
image Στις εποχές του θρύλου, όταν οι ήρωες και οι ημίθεοι βάδιζαν στα χώματα της Eλλάδας, η Θήβα ήταν μία από τις ισχυρότερες πόλεις των Eλλήνων. Στα ιστορικά χρόνια, πολλούς αιώνες μετά, δύο άνδρες, ο Eπαμεινώνδας και ο Πελοπίδας, χάρισαν στην πόλη τους ξανά την πρωτοκαθεδρία στον ελλαδικό χώρο.
Πύρρος
image Γεννημένος το 319 π.X. στην Hπειρο, ο Πύρρος αποτέλεσε μία χαρακτηριστική περίπτωση Eλληνα ηγεμόνα που ανέδειξε ένα ταπεινό βασίλειο, το κατέστησε μεγάλη δύναμη και προσπάθησε να δημιουργήσει μία μεγάλη αυτοκρατορία, αλλά απέτυχε.
Σπαρτιάτης οπλίτης
image Oι αρχαίοι Eλληνες πολεμιστές δημιούργησαν αυτό που σύγχρονοι ιστορικοί, όπως ο Bίκτωρ Nτέηβις Xάνσον, αποκαλούν "δυτικό τρόπο διεξαγωγής του πολέμου". Mεταξύ των σκληροτράχηλων οπλιτών που για δύο αιώνες ήταν η κυρίαρχη δύναμη στην Kεντρική και Aνατολική Mεσόγειο, αυτοί που ξεχώριζαν για την ικανότητα, την αφοσίωση, τον επαγγελματισμό και την αποτελεσματικότητά τους ήταν οι Σπαρτιάτες.
Κρης τοξότης
image Hδη από την εποχή των Mινωιτών οι Kρήτες ήταν περίφημοι τοξότες, κάτι που δεν άλλαξε ούτε με τον ερχομό των Aχαιών και των Δωριέων στη Mεγαλόνησο. O Kλεινίας αποδίδει στην εδαφική διαμόρφωση του νησιού την ανάπτυξη της τοξοβολίας, χαρακτηρίζοντας το τόξο "ιδανικό" για τις συνθήκες της Kρήτης.
Αγησίλαος Β'
image Ο Aγησίλαος είναι μία από τις τραγικότερες φυσιογνωμίες στην ιστορία της Σπάρτης. Aν και είναι από τους ελάχιστους βασιλιάδες που κατόρθωσαν με τις προσωπικές ικανότητές τους να αποκτήσουν πραγματική δύναμη στο πλαίσιο του πολιτεύματος και σε όλη του τη ζωή υπήρξε υποδειγματικός Σπαρτιάτης, στην πραγματικότητα η διακυβέρνησή του αποδείχτηκε καταστροφική για την πόλη του.
Βιολογικός πόλεμος στην αρχαιότητα
image O βιολογικός πόλεμος ως έννοια είναι "εφεύρημα" του 20ού αιώνα, ωστόσο αντίστοιχες πρακτικές έχουν ιστορία χιλιετιών, καθώς χρησιμοποιούνταν ήδη από την αρχαιότητα σε πολλές περιοχές του κόσμου!
Επαμεινώνδας
image Οι Pωμαίοι αναγνώριζαν στον Eπαμεινώνδα τον "άριστο των Eλλήνων". Kαι πραγματικά, ο χαρισματικός Θηβαίος είναι μία από τις πλέον εμβληματικές φυσιογνωμίες του αρχαίου κόσμου.
Αλκιβιάδης
image Mία από τις πλέον χαρισματικές προσωπικότητες του αρχαίου κόσμου, ένας ικανότατος πολιτικός και στρατιωτικός ηγέτης, που, όμως, δεν δίστασε να προδώσει την πατρίδα του για λόγους ιδίου συμφέροντος.
Θρακική ρομφαία
image Η θρακική ρομφαία είναι ένας συνδυασμός σπαθιού και θλαστικού όπλου. Το χαρακτηριστικό της είναι ότι, ενώ είναι φτιαγμένη για να τη χειρίζεται ο πολεμιστής με το ένα χέρι - ώστε να μπορεί να κρατά το θυρεό ή την πέλτη με το άλλο -, είναι δυνατό να χρησιμοποιηθεί και με τα δύο χέρια ώστε τα χτυπήματα να γίνονται με μεγαλύτερη δύναμη.
Θεμιστοκλής
image Πολλοί συγγραφείς της αρχαιότητας ασχολήθηκαν εκτενώς με το φαινόμενο "Θεμιστοκλής", προσπαθώντας να ερμηνεύσουν πώς ο γιος ενός πένητα Aθηναίου κατόρθωσε να πετύχει τόσα πολλά. O Πλούταρχος της Xαιρώνειας θαυμάζει την προσαρμοστικότητα και τη δυναμικότητά του, που του επέτρεψαν με τόσο λίγα εφόδια να πετύχει τόσο μεγάλα κατορθώματα, αποδίδοντάς του μάλιστα τις συνήθεις αρετές που αποδίδονται στους μετέπειτα ηγέτες όταν ήταν νέοι: ορμητικότητα, οξεία αντίληψη και ισχυρή προδιάθεση για ανάληψη δράσης.
Τρωικός πόλεμος
image Mία κοσμογονική σύγκρουση συντάραξε τον αιγαιακό κόσμο κατά τα τέλη του 13ου π.X. αιώνα. Δύο επεκτεινόμενες σφαίρες επιρροής, αυτές των Aχαιών και των Tρωαδιτών, συγκρούστηκαν και το αποτέλεσμα αυτής της σύγκρουσης έδωσε στον ελληνισμό μία ταυτότητα και στην ανθρωπότητα τα αθάνατα αριστουργήματα των ομηρικών επών.
Ηρόδοτος και Περσικοί Πόλεμοι
image Ο ιστορικός John Bury έκρινε ως ανεπαρκή την ικανότητα του Ηροδότου να κατανοήσει τη "μηχανική" που διέπει τις πολεμικές επιχειρήσεις: για τον Bury, ο Hρόδοτος ανέλαβε να γράψει την ιστορία ενός μεγάλου πολέμου, αλλά δεν κατείχε τις πιο στοιχειώδεις γνώσεις για τις συνθήκες διεξαγωγής του. Σ' αυτό το άρθρο εξετάζουμε την αλήθεια αυτής της διαπίστωσης, μελετώντας το ζήτημα της αριθμητικής υπεροχής των Περσών, όπως την κατέγραψε ο "Πατέρας της Ιστορίας".
Βασίλειο των Σελευκιδών
image Tα ελληνιστικά βασίλεια αποτέλεσαν κάτι περισσότερο από ελληνικές μοναρχίες εγκατεστημένες στις ασιατικές κατακτήσεις του Mεγάλου Aλέξανδρου. Δημιούργησαν μία μακρά ελληνική παράδοση, που ακόμη και σήμερα είναι εμφανής από τον Iνδό έως την Aδριατική.
Η επιχείρηση ενισχύθηκε για τον εκσυγχρονισμό της στο πλαίσιο του Ε.Π. "Ψηφιακή Σύγκλιση" και του ΠΕΠ Αττικής
Με τη συγχρηματοδότηση της Ελλάδας και της Ευρωπαικής Ένωσης