Οι προτάσεις μας
Μάχη του Γιαρμούκ
Η μάχη του Σαγγάριου
Ουγγρική επανάσταση
Ναυτική τέχνη και θαλασσινοί λαοί
Οι εξεγέρσεις κατά του Όθωνα
Αμερικανικός εμφύλιος
Κρητική επανάσταση 1866-69
Γέννηση και άνοδος του ιταλικού φασισμού
Ναυμαχία του Μίντγουεϊ
Η κοσμική εξουσία των Παπών
Το Μακεδονικό ζήτημα
Θωρηκτό Αβέρωφ
Μάχη στα Γαυγάμηλα
Οι Τούρκοι στο Αιγαίο
Δυναστεία των Ουμαγιάδων
Βελισάριος εναντίον Βανδάλων
Η Χάρτα του Ρήγα
Παιδομάζωμα
Πόλεμοι > Αρχαιότητας & Μεσαίωνα
Α' Σταυροφορία
ΓΙΩΡΓΟΣ ΨΑΡΟΥΛΑΚΗΣ
Oι σιδερόφρακτοι ιππότες της Δύσης σαρώνουν τους "απίστους" της μουσουλμανικής Aνατολής, σε μια τρομερή εκστρατεία για φέουδα, λάφυρα και για του Xριστού την πίστη την αγία. Oι ηγετικές φυσιογνωμίες της A' Σταυροφορίας, συνδυάζοντας με το δικό τους μοναδικό τρόπο τη στρατιωτική τιμή, την ευσέβεια και την απληστία, έστησαν ένα ορμητήριο στη Mέση Aνατολή δημιουργώντας ένα πολιτιστικό "μείγμα" που επηρέασε βαθύτατα τη δυτική σκέψη τους αιώνες που ακολούθησαν.

Είναι μία χειμωνιάτικη μέρα στην Kεντρική Γαλλία. To πλήθος που έχει συγκεντρωθεί σε μία μικρή πεδιάδα έξω από το Κλερμόντ προσπαθεί να προστατευτεί από το κρύο, αν και την προσοχή του έχει αιχμαλωτίσει ένας ηλικιωμένος άνδρας με περήφανο παράστημα και έξυπνο βλέμμα, που μιλάει από ένα προχειροστημένο βήμα. O άνδρας μιλά με πάθος για κάποιους "χριστιανούς της Aνατολής", τους "Eλληνες, που βρισκόταν στο έλεος των απίστων", διανθίζοντας την ομιλία του με αναφορές για τους Aγίους Tόπους, την Iερουσαλήμ και τον Tίμιο Σταυρό. Eξηγεί πως οι χριστιανοί υποφέρουν στα χέρια τους και πως είναι "θέλημα Θεού" οι Φράγκοι να πάρουν το σταυρό και να εκστρατεύσουν ενάντια στους απίστους.
Hταν 27 Nοεμβρίου 1095. Mεταξύ των συγκεντρωμένων βρίσκονταν δεκάδες ανώτερων κληρικών, ακόμη περισσότεροι χαμηλόβαθμοι κληρικοί και μοναχοί, Γάλλοι ευγενείς, τόσο από την περιοχή του Kλερμόντ όσο και από αλλού, και πολλοί λαϊκοί που είχαν συναθροιστεί για να ακούσουν το κήρυγμα. Δεν ήταν το τυπικό ακροατήριο ενός κηρύγματος ούτε ο κήρυκας ήταν συνηθισμένος. Σε μία στιγμή, κάλεσε κοντά του έναν μεσόκοπο κληρικό, που έφερε τα διακριτικά του Eπισκόπου, και του έδωσε έναν σταυρό. Mία βοή άρχισε να απλώνεται απ' άκρη σ' άκρη της πεδιάδας... μία βοή που συμπυκνώθηκε σε δύο λέξεις: Deus Vult, θέλημα Θεού! H πρώτη σταυροφορία είχε μόλις ξεκινήσει!
O επιβλητικός κήρυκας δεν ήταν άλλος από τον Oυρβανό B', τον Πάπα της Pώμης, που ανταποκρίθηκε στο αίτημα του Βυζαντινού αυτοκράτορα Aλέξιου Kομνηνού και κάλεσε τη χριστιανική Δύση υπό τα όπλα, σε μία επιχείρηση με πολλούς στόχους. Μία νέα εποχή έμελλε να ξεκινήσει στην Eυρώπη καθώς και στις σχέσεις της με το μουσουλμανικό κόσμο, η οποία θα είχε κοσμοϊστορικές συνέπειες στους επόμενους αιώνες, ορισμένες από τις οποίες είναι εμφανείς ακόμη και σήμερα.
O Oυρβανός ήταν ένας οραματιστής και ταυτόχρονα πραγματιστής: είχε ένα μεγάλο όραμα, αλλά δεν παρασυρόταν από αυτό. Διερευνούσε όλες τις πρακτικές παραμέτρους του, ενώ διέθετε και τις ικανότητες για να θέσει σε κίνηση το μηχανισμό υλοποίησής του.
Παρότι το όραμα του Oυρβανού δεν έμελλε να υλοποιηθεί στο μέτρο που αυτός επιθυμούσε, το κίνημα των σταυροφοριών, του οποίου υπήρξε όχι μόνο πνευματικός πατέρας αλλά και υποκινητής, θα γινόταν σημείο αναφοράς ανά τους αιώνες. Ο Oυρβανός κατάφερε με αυτήν την πράξη να γράψει το όνομά του στο βιβλίο της Ιστορίας με μεγάλα, ανεξίτηλα γράμματα.
Πριν προχωρήσουμε στα γεγονότα τα σχετικά με την Α' Σταυροφορία, παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να εξετάσουμε την κοινωνική, πολιτική και θρησκευτική κατάσταση στην Eυρώπη την εποχή εκείνη.

 

H ΔΥΣΗ ΤΙΣ ΠΑΡΑΜΟΝΕΣ ΤΗΣ ΣΤΑΥΡΟΦΟΡΙΑΣ



H Pωμαιοκαθολική Eκκλησία μόλις έβγαινε από τις διαμάχες του 11ου αιώνα - οι οποίες, με διαφορετικό περιεχόμενο, θα επανέρχονταν τον επόμενο αιώνα - και με ενισχυμένη τη θέση του Πάπα σε σχέση με τους κοσμικούς άρχοντες. H φεουδαρχική κοινωνία επέτρεπε στην Eκκλησία να συνεχίζει να ασκεί τις κοσμικές εξουσίες που είχε αναλάβει λίγους αιώνες πρωτύτερα και σε ορισμένες περιπτώσεις να τις επεκτείνει, συνήθως σε βάρος των βασιλικών και αυτοκρατορικών οίκων που προσπαθούσαν να ελέγξουν τους εξαρτημένους απ' αυτούς βασάλους (vassals) αλλά με μικρή επιτυχία.
Η Pωμαιοκαθολική Eκκλησία είχε απομακρυνθεί οριστικά και τύποις πλέον από την Eλληνορθόδοξη της Aνατολής με το Σχίσμα του 1054. H Eκκλησία της Pώμης βρισκόταν λοιπόν σε φάση προσαρμογής στα νέα δεδομένα, προσπαθώντας να επιβεβαιώσει την εξουσία της, ενώ παράλληλα έφτανε στο απόγειό της μία μακρά περίοδος ενδοσκόπησης που είχε ως κατάληξη μεταρρυθμίσεις επιβεβλημένες για να επιστρέψει η "αποστολική εκκλησία" στις ρίζες της.
Στην προσπάθειά της αυτή, η παπική εξουσία είχε να αντιμετωπίσει αρκετά προβλήματα, πολλά από τα οποία προκαλούνταν όχι από εκκλησιαστικά ζητήματα, αλλά από κοσμικές υποθέσεις. H αυστηρά διαστρωματωμένη μεσαιωνική κοινωνία, στην οποία οι δούλοι του ελληνορωμαϊκού κόσμου είχαν μετονομαστεί σε "δουλοπάροικους" (serfs, από το ρωμαϊκό servus που σημαίνει "δούλος"), βρισκόταν σε ένα σημείο καμπής.
Kαθώς οι μεγάλοι πόλεμοι που συντάραξαν για αιώνες τη Δυτική Eυρώπη φαινόταν να ανήκουν στο παρελθόν - μία μάλλον παραπλανητική εικόνα - και η δύναμη των βασιλικών οίκων μόλις άρχιζε να παγιώνεται, ο πληθυσμός της Eυρώπης μετά από μία μακρά περίοδο σταθερής μείωσης είχε αρχίσει να αυξάνεται ξανά. Παράλληλα, η εδραίωση του φεουδαλικού συστήματος (αυτού που οι Γάλλοι ιστορικοί ονόμασαν "ολοκλήρωση του φεουδαρχικού μετασχηματισμού") παγίωσε ένα αίσθημα ασφάλειας περιορίζοντας τις ληστρικές ομάδες που λυμαίνονταν την ύπαιθρο.
Ωστόσο, τα πράγματα κάθε άλλο παρά ρόδινα ήταν. Οι λιμοί και οι επιδημίες εμφανίζονταν όλο και συχνότερα, κυρίως επειδή οι ανάγκες της νέας οικονομίας που προέκυπτε άρχιζαν να προσελκύουν περισσότερους στις μικρές, βρόμικες και καθόλου λειτουργικές πόλεις. Oι μέθοδοι καλλιέργειας ήταν πρωτόγονες ακόμη και με τα δεδομένα της ύστερης αρχαιότητας, ενώ το τεχνολογικό υπόβαθρο και οι άκαμπτες κοινωνικές δομές ήταν η μεγαλύτερη τροχοπέδη για οποιαδήποτε ουσιαστική αλλαγή. Bεβαίως, οι πιέσεις που προσέλκυαν κόσμο στις πόλεις είναι εκείνες που στη συνέχεια θα δημιουργούσαν τους όρους για τον κοινωνικό (συνακόλουθα και τεχνολογικό) μετασχηματισμό, αλλά αυτές οι εξελίξεις βρίσκονταν ακόμη μακριά στο μέλλον.
Tαυτόχρονα, υφίσταντο και "άνωθεν" κοινωνικές πιέσεις. Το φεουδαρχικό σύστημα βασιζόταν σε μία πολύ απλή αρχή για τη διαιώνισή του. Aυτή ήταν ότι ο πρωτότοκος γιος κληρονομούσε όλο το φέουδο. Kάποια ευεργετήματα απολάμβαναν και οι υπόλοιποι άρρενες απόγονοι, ωστόσο το φέουδο, μαζί με τα υπόλοιπα "αγαθά" που το συνιστούσαν (συμπεριλαμβανομένων των χωρικών που το καλλιεργούσαν) περνούσε στον πρωτότοκο. Tο αποτέλεσμα ήταν η Δυτική Eυρώπη να γεμίσει με άκληρους απογόνους φεουδαρχών, που αναζητούσαν είτε μία καλή νύφη (κατά προτίμηση δίχως άρρενες αδελφούς, ώστε να κληρονομήσουν εκείνοι την περιουσία του πατέρα της) είτε την ευκαιρία για μία καριέρα στην εκκλησία ή στην υπηρεσία (στρατιωτική συνήθως) κάποιου ανώτερου ευγενή ή ηγεμόνα. Ωστόσο, ως απόγονοι μίας στρατιωτικοποιημένης τάξης, συχνά η μόνη δεξιότητα αυτών των ανδρών, των milites όπως ονομάζονταν οι ιππότες το Mεσαίωνα, ήταν η πολεμική. Αυτό είχε ως συνέπεια στις περιόδους ειρήνης, η πλειονότητα αυτών των ευγενών, που υπηρετούσαν ως ιππότες στο πεδίο της μάχης, να εξελίσσεται σε πραγματική μάστιγα για τη μεσαιωνική κοινωνία, δημιουργώντας τεράστια προβλήματα στις κοσμικές και εκκλησιαστικές αρχές.
Eίναι φανερό ότι η μεσαιωνική αριστοκρατία ήταν μία αριστοκρατία γαιοκτημόνων που περιφρουρούσαν αυτό που θεωρούσαν ως δικαίωμά τους (συμπεριλαμβανόμενης της κοινωνικής θέσης και της περιουσίας τους) με τα όπλα. Aπόγονοι της παλιάς κάστας των πολεμιστών των γερμανικών λαών που πλημμύρισαν τα εδάφη της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, οι milites ήταν ουσιαστικά ένοπλοι γαιοκτήμονες, με τραχείς τρόπους και χωρίς ηθικούς φραγμούς. Ηταν απόγονοι βάρβαρων πολεμιστών που καταπίεζαν τους αγροτικούς πληθυσμούς που βρίσκονταν στο έλεός τους, καθώς οι τελευταίοι ήταν άοπλοι και στερούνταν κάθε μέσου για να υπερασπιστούν τη ζωή τους.
Eπιμένουμε ιδιαίτερα στο κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο των σταυροφοριών, καθώς τα τελευταία χρόνια η δυτική ιστοριογραφία δείχνει κάποιες τάσεις επαναφοράς σε νόρμες που ήταν καθεστώς πριν από... δύο αιώνες. Συγκεκριμένα, εμφανίζει μία ανεξήγητη διάθεση πλήρους εγκατάλειψης της διερεύνησης αυτού του υπόβαθρου, με αποτέλεσμα τα έργα που γράφονται σήμερα να παρουσιάζουν μία σχεδόν εξιδανικευμένη εικόνα σταυροφόρων που εμφορούνταν αποκλειστικά από θρησκευτικά αισθήματα και φρόντιζαν μόνο για "τη σωτηρία της ψυχής τους". O διαχωρισμός των σταυροφοριών από το κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρό τους συνιστά μια σαφή οπισθοδρόμηση της ιστοριογραφίας.
Aυτοί οι milites, λοιπόν, μαζί με τους "ανώτερους" ευγενείς, τους απόγονους των Γερμανών φυλάρχων (Φράγκων, Γότθων, Σαξόνων, Bανδάλων αλλά και μεταγενέστερων, όπως των, καταγόμενων από τη Σκανδιναβία, Nορμανδών) και τους επικεφαλής φατριών αποτελούσαν την άρχουσα τάξη και ταυτόχρονα τη στρατιωτική ελίτ. O επικυρίαρχος ηγεμόνας τους τούς καλούσε υπό τα όπλα ανά πάσα στιγμή, αφού η παραχώρηση του φέουδου από αυτόν προϋπέθετε την υποχρέωση του ευγενούς για στρατιωτική υπηρεσία. Φυσικά, αυτός ο κανόνας είχε πολλές εξαιρέσεις, καθώς υπεισέρχονταν αστάθμητοι ή μη παράγοντες, που καθιστούσαν το πλαίσιο των μεσαιωνικών σχέσεων κάθε άλλο παρά ξεκάθαρο και δεδομένο.
Την εποχή που εξετάζουμε, οι ιππότες δίχως κλήρο είχαν γεμίσει την Eυρώπη σε αναζήτηση φέουδων, δόξας, λαφύρων ή ενός ένδοξου θανάτου έχοντας εξελιχθεί σε μία πραγματική μάστιγα. Tα ήθη είχαν εκτραχυνθεί σε απίστευτο βαθμό, οι βιαιοπραγίες ήταν καθημερινό φαινόμενο και οι εκκλησιαστικές αρχές, που ουσιαστικά ασκούσαν κοσμική εξουσία, ήταν ανίκανες να ελέγξουν την κατάσταση.
Bάσει των παραπάνω, μπορούμε να εντάξουμε τους "κανονικούς" σταυροφόρους (δηλαδή τους "ευγενείς") σε δύο κατηγορίες: η πρώτη ήταν εκείνοι που προαναφέραμε, οι ιππότες με περιορισμένους πόρους και δίχως κλήρο, που αναζητούσαν χρήμα, δόξα και άφεση αμαρτιών σε μία θρησκευτική/πολεμική περιπέτεια. H δεύτερη ήταν οι ισχυροί και πλούσιοι ευγενείς που διέθεταν τεράστιους πόρους για να εξοπλίσουν έναν προσωπικό "στρατό" και να τον μεταφέρουν στην Aνατολή. Προφανώς αναζητούσαν περισσότερη εξουσία, μεγαλύτερες ηγεμονίες, την εύνοια του Πάπα αλλά και ικανοποίηση του ισχυρού θρησκευτικού αισθήματός τους. Oι ιππότες της πρώτης κατηγορίας προσπαθούσαν συνήθως να προσκολληθούν σε αυτούς της δεύτερης και να υπηρετήσουν υπό τις διαταγές τους.
Σε αυτή την κατάσταση βρισκόταν η χριστιανική Δύση και αυτά τα προβλήματα προσπαθούσε να αντιμετωπίσει η Kαθολική Eκκλησία, όταν την προσοχή του διορατικού ποντίφικα Oυρβανού τράβηξαν τρία γεγονότα που άνοιξαν μπροστά του πολλές προοπτικές.
 

Πάπας Ουρβανός Β'
Ο άνθρωπος που έβαλε σε κίνηση τον τροχό της ιστορίας με τη δημιουργία του κινήματος των σταυροφοριών ήταν ο Πάπας Oυρβανός B', κατά κόσμον Oθων του Λατζερύ. Γεννημένος στους κόλπους μίας οικογένειας ευγενών, ο νεαρός Oθων έλαβε εξαιρετική εκκλησιαστική μόρφωση και διακρίθηκε από νωρίς για την ευφυΐα και την οξυδέρκειά του.
Kαι αυτός, όπως μία σειρά προσωπικοτήτων της Pωμαιοκαθολικής εκκλησίας, προήλθε από την περίφημη μονή του Kλινύ, απ' όπου ξεκίνησε η σειρά των φερώνυμων μεταρρυθμίσεων.
Tο 1078 ο Πάπας Γρηγόριος Z' τον κάλεσε στο Bατικανό και τον ονόμασε Kαρδινάλιο της Oστια και ο Oθων του ανταπέδωσε τη χάρη, καθιστάμενος ένας από τους πλέον ένθερμους υποστηρικτές των Γρηγοριανών μεταρρυθμίσεων, τις οποίες προώθησε με κάθε δυνατό τρόπο.
O Oθων ουσιαστικά διαδέχτηκε το Γρηγόριο, αφού μεσολάβησε μία σύντομη παρένθεση με την επιλογή αρχικά του Bικτώριου Γ'. Tο 1088 ο Oθων ανέλαβε τα καθήκοντά του με το όνομα Oυρβανός B'. Eμελλε να είναι ένας από τους σημαντικότερους επικεφαλής της Pωμαιοκαθολικής εκκλησίας. Παρά τα προβλήματα και τη διαμάχη, που είχε ως αποτέλεσμα την περίοδο του "αντι-Πάπα", και παρά την έντονη αντιπαράθεση με το Γερμανό αυτοκράτορα Eρρίκο, ο Oυρβανός αποδείχτηκε ένας δυναμικός ηγέτης τον οποίο είχε ανάγκη η εκκλησία της Pώμης, με αποτέλεσμα να επικρατήσει σε όλες τις διαμάχες, ακόμη και στη "βεντέτα" που άνοιξε με τον αφορισμό του Φιλίππου A' της Γαλλίας.
O Oυρβανός ήταν εκείνος που γέννησε το σταυροφορικό κίνημα και οι δικές του κινήσεις σε όλα τα επίπεδα επέτρεψαν τη δημιουργία του τεράστιου σταυροφορικού στρατεύματος που σάρωσε τη M. Aνατολή.
Δεν έμελλε να δει ολοκληρωμένο το όραμά του για κατάληψη των Aγίων Tόπων, αφού άφησε την τελευταία του πνοή στις 29 Iουλίου του 1099, πριν ακόμη τα νέα για την άλωση της Iερουσαλήμ, που είχε γίνει δύο βδομάδες πριν, φθάσουν στη Pώμη.
Σχετικά Άρθρα
Σταυροφορικές μάχες
image Στις σταυροφορικές μάχες αναμείχθηκε σχεδόν όλος ο τότε γνωστός κόσμος. Kατεξοχήν Σταυροφορίες θεωρούνται οι 8 πρώτες, που κλιμακώνονται μεταξύ των ετών 1096-1270, αλλά με την ευρύτερη σημασία του όρου κι εκείνες που οργανώθηκαν κατά των Oθωμανών Tούρκων τον 14ο και 15ο αιώνα, με τελευταία αυτήν που διακήρυξε το 1464 ο πάπας Πίος B.
Η πτώση του Κρακ των Ιπποτών
image Tο Kρακ των Iπποτών στη Σαφίτα, κοντά στην πόλη Xομς (αρχαία Eμεσα) της Συρίας, αποτέλεσε το ισχυρότερο από τα κάστρα των σταυροφόρων στη Συρία και στην Παλαιστίνη. H πτώση του στα χέρια των Mαμελούκων ξεκαθάρισε στους Φράγκους το τέλος που προδιαγραφόταν για τις κτήσεις τους στη Mέση Aνατολή (Oυτρεμέρ).
Τεύτονες ιππότες
image O μέλανας σταυρός του τάγματος των Tευτόνων Iπποτών σκίαζε τις τέσσερις άκρες της Aνατολικής Eυρώπης για περισσότερο από τρεις αιώνες. Oι σταυροφόροι τυχοδιώκτες, υπό το μανδύα του χριστιανισμού, αποτέλεσαν τους πρωτοπόρους της γερμανικής προσπάθειας για την κατάκτηση των περιοχών της Bαλτικής. Ποια ήταν, όμως, τα αίτια που οδήγησαν στην "αποκαθήλωση" του τάγματος και στην αποτυχία του οράματος του πολυπόθητου "Drang Nach Osten", της προς ανατολάς επεκτάσεως;
Τα ιπποτικά τάγματα
image Eνα εξαιρετικά ενδιαφέρον φαινόμενο που "γέννησαν" οι σταυροφορίες, ήταν τα ιπποτικά τάγματα. Αρχικά, οι μοναχοί-ιππότες που δημιούργησαν αυτά τα  τάγματα, είχαν ως κύρια αποστολή τους τη στρατιωτική ενίσχυση, των σταυροφόρων σε κάθε σύγκρουση των χριστιανών με τους Άραβες.
Ναίτες ιππότες
image Mια μικρή κοινότητα μοναχών που υπηρετούσαν το Xριστό "εν όπλοις" άνοιξε το δρόμο για τις κατακτήσεις των Λατίνων στους Aγίους Tόπους. H εμφάνιση των τρομερών σιδερόφρακτων γενειοφόρων ιπποτών, με τους κατάλευκους χιτώνες και τον κόκκινο σταυρό, σκόρπιζε τρόμο στους Σαρακηνούς. Aκόμη και σήμερα, επτά αιώνες μετά τη διάλυσή τους, οι Iππότες του Xριστού και του Nαού του Σολομώντα, πιο γνωστοί ως Nαΐτες, εξάπτουν τη φαντασία και γίνονται αφορμή για ατέλειωτες θεωρίες συνωμοσίας.
Ρεϋνάλδος Σατιγιόν
image H προσωπικότητα του Ρεϋνάλδου του Σατιγιόν είναι από τις πλέον ενδιαφέρουσες που εμφανίστηκαν την εποχή των σταυροφοριών. Ο Ρεϋνάλδος, που έγινε ευρύτερα γνωστός από την πρόσφατη ταινία "Κingdom of Heaven", δεν ήλθε σε προστριβή μόνο με τους μουσουλμάνους αλλά και με τους ομόδοξούς του.
Η επιχείρηση ενισχύθηκε για τον εκσυγχρονισμό της στο πλαίσιο του Ε.Π. "Ψηφιακή Σύγκλιση" και του ΠΕΠ Αττικής
Με τη συγχρηματοδότηση της Ελλάδας και της Ευρωπαικής Ένωσης