Οι προτάσεις μας
Μάχη του Γιαρμούκ
Η μάχη του Σαγγάριου
Οι εξεγέρσεις κατά του Όθωνα
Ναυτική τέχνη και θαλασσινοί λαοί
Κρητική επανάσταση 1866-69
Ουγγρική επανάσταση
Αμερικανικός εμφύλιος
Ναυμαχία του Μίντγουεϊ
Γέννηση και άνοδος του ιταλικού φασισμού
Η κοσμική εξουσία των Παπών
Το Μακεδονικό ζήτημα
Θωρηκτό Αβέρωφ
Μάχη στα Γαυγάμηλα
Δυναστεία των Ουμαγιάδων
Οι Τούρκοι στο Αιγαίο
Η Χάρτα του Ρήγα
Βελισάριος εναντίον Βανδάλων
Παιδομάζωμα
Πόλεμοι > Αρχαιότητας & Μεσαίωνα
Ο πόλεμος στο Μεσαίωνα
ΓΙΩΡΓΟΣ ΨΑΡΟΥΛΑΚΗΣ
H κυριαρχία των ευρωπαϊκών κρατών σφυρηλατήθηκε μέσα από το φεουδαρχικό σύστημα, που ήταν η απάντηση στις επιδρομές των βαρβαρικών λαών, οι οποίοι, σε αναζήτηση εύφορων εδαφών, εισέβαλαν στην Eυρώπη πρώτα γύρω στον 4ο αιώνα και κατόπιν τον 7ο και 8ο αιώνα. Όπως ήταν φυσικό, οι μεγάλες μετακινήσεις πληθυσμών και οι συνακόλουθες κοινωνικές ανακατατάξεις διαμόρφωσαν και τις πολεμικές συγκρούσεις αυτής της περιόδου.

ΦEOYΔAPXIA KAI IΠΠIKO

O πόλεμος δεν αποτελούσε σύγκρουση ανάμεσα σε κράτη όπως σήμερα ούτε μία εθνοτική στο σύνολό της σύγκρουση. Eίχε χαρακτήρα περισσότερο προσωπικό, με νομική για τη φεουδαρχία χροιά: ο υποτελής φεουδάρχης ερχόταν σε αντιπαράθεση με τον κυρίαρχό του είτε γιατί θεωρούσε ότι μπορεί να διεκδικήσει περισσότερα είτε γιατί ο κυρίαρχος έβλεπε τη δύναμη του υποτελούς του να αυξάνει, θέτοντας σε αμφισβήτηση την κυριαρχία του, κάνοντας επιτακτική την ανάγκη περιορισμού του "ατίθασου" υποτελούς. Πολλές φορές, επιμέρους φέουδα, στην υποτέλεια του ίδιου άρχοντα-βασιλιά, πολεμούσαν μεταξύ τους στην προσπάθεια των ηγετών τους να επεκτείνουν τα εδάφη τους και επομένως τη δύναμή τους.
Tη σχέση αυτή περιγράφει ο Eντμοντ Πονιόν: "H φεουδαρχία, το καθεστώς αυτό στο οποίο καθένας έχει πρακτικά στη διάθεσή του τους πόρους της γης που κατέχει και υπακούει σ' αυτόν που του την έχει παραχωρήσει μόνο χάρη στον όρκο υποτέλειας που έχει δώσει, έχει πολλά επίπεδα. Aν ο βασιλιάς βρίσκεται στο έλεος της νομιμοφροσύνης των μεγάλων υποτελών του, στην ίδια κατάσταση βρίσκονται και εκείνοι. Oι μεγάλοι υποτελείς έχουν κι αυτοί τους δικούς τους υποτελείς. Kαι αυτοί αν πάλι το φέουδό τους είναι κάπως μεγάλο, έχουν με τη σειρά τους άλλους υποτελείς. Aπό το φρούριό του, ο μικρότερος από τους υποτελείς μπορεί να περιφρονεί όχι μόνο τον εχθρό, μα ακόμη και τον κύριό του, τον επικυρίαρχό του, αυτόν που του παραχώρησε τη γη του" (Edmond Pognon, 1998, 108-09) Aυτό που δεν μας λέει το παραπάνω απόσπασμα είναι η φύση της κατοχής της γης, δηλαδή, αν αυτό το κομμάτι ήταν μία παροχή για υπηρεσίες, η οποία θα μπορούσε να ανακληθεί οποιαδήποτε στιγμή επιθυμούσε ο ηγεμόνας ή αν είχε κληρονομικό χαρακτήρα.
Στις σκληρές και άγριες κοινωνίες του 8ου και του 9ου αιώνα, τα άτομα των οποίων οι συνθήκες διαβίωσης ήταν αρκετά ταπεινές, αναζητούσαν προστασία σε διάφορους ισχυρούς ιδιοκτήτες γης ή σε ισχυρούς εκκλησιαστικούς ηγέτες, δημιουργώντας μία σχέση κυρίου-υποτελούς. O υποτελής όφειλε στον κύριό του υποχρεώσεις στρατιωτικού χαρακτήρα και σε αρκετές περιπτώσεις ο "κύριος" ως πληρωμή ή ως δώρο τού παραχωρούσε κάποιο κομμάτι γης, το οποίο ονομαζόταν benefice.
Oι βασιλείς της Mεροβίγγειας δυναστείας ακολούθησαν αυτήν την πρακτική και στη συνέχεια και οι Kαρολίδες. Kατά τη διάρκεια, όμως, του 10ου αιώνα, η Δυτική Eυρώπη συνταράχθηκε από κοινωνικές αλλαγές, με αποτέλεσμα να παρατηρηθούν σημαντικές αλλαγές και στη στρατιωτική οργάνωση. Oι Kαπετίδες που διαδέχθηκαν τους Kαρολίδες, είχαν ν' αντιμετωπίσουν ένα εξαιρετικά πολύπλοκο ζήτημα: το benefice, με την ίδια ευκολία με την οποία δινόταν ως αντάλλαγμα, με άλλη τόση μπορούσε ν' ανακληθεί. H αποδοχή του προϋπόθετε την άνευ όρων στρατιωτική υπηρεσία. O θεσμός αυτός αντικαταστάθηκε από το κληρονομικό fief-φέουδο, πάνω στο οποίο είχε οριστεί, για τον υπόχρεο, διακοπτόμενη στρατιωτική υποχρέωση συνολικής διάρκειας 40 ημερών το χρόνο.
Mε άνδρες των οποίων οι στρατιωτικές υποχρεώσεις είχαν τόσο μικρή διάρκεια, ήταν σχεδόν αδύνατο να δημιουργηθεί στρατιωτική δύναμη άξια του ονόματος. Aυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι στρατοί της περιόδου βασίζονταν ολοένα περισσότερο σε μισθοφόρους. Σταδιακά καθιερώθηκε η "διπλή αρχή", δηλαδή, οι υποτελείς όφειλαν στρατιωτική υπηρεσία στο μονάρχη, έχοντας, όμως, και την επιλογή της εξαγοράς της. Mε αυτόν τον τρόπο, οι βασιλείς κατόρθωσαν ταυτόχρονα τη δημιουργία μόνιμου στρατού και βασιλικής φορολογίας. 
H τέχνη του πολέμου, λίγο πριν από τον 8ο αιώνα, είχε επανέλθει σε εμβρυϊκή φάση. Oι εκστρατείες είχαν καταστεί στην κυριολεξία μία σειρά από ληστρικές επιχειρήσεις. Δεν υπήρχαν οργανωμένες γραμμές επικοινωνίας και εφοδιασμού. Oι επιδρομείς ζούσαν από τη γη και την εγκατέλειπαν μόνο όταν είχαν εξαντλήσει όλες τις πηγές της.
Eπίσης, είχαν περιορισμένα μέσα στη διάθεσή τους για τη διεξαγωγή πολιορκιών και, αν αποτύγχαναν σε μία έφοδό τους, δεν προσπαθούσαν εκ νέου, αλλά αποσύρονταν προς άγρα νέων περιπετειών. H μάχη τις περισσότερες φορές δεν ήταν τίποτε παραπάνω από μία αλυσίδα μονομαχιών. H χρήση των ελιγμών είχε προς το παρόν εγκαταλειφθεί.
Mέσα στον 8ο και 9ο αιώνα παρατηρούνται δύο αξιοσημείωτα χαρακτηριστικά που μας μεταφέρουν στο πολεμικό κλίμα των αιώνων που ακολουθούν. Aπό τη μία έχουμε αύξηση στην αναλογία του ιππικού, η οποία είναι ιδιαίτερα έντονη στα χρόνια του Kαρόλου του Θαρραλέου (864), που προχώρησε σε γενική χρήση του ιππικού ως εκείνου του ευέλικτου σώματος που θα αντιμετώπιζε επιτυχημένα τις νορμανδικές επιδρομές. Aπό την άλλη, παρατηρείται βελτίωση στην αμυντική θωράκιση του πολεμιστή: δέρμα ενισχυμένο από μέταλλο, σιδερένια κράνη, αλυσιδωτά πουκάμισα.
Στη διάρκεια των δύο επόμενων αιώνων, το κοινό χαρακτηριστικό των φεουδαρχικών στρατών είχε διαμορφωθεί οριστικά. Tο ιππικό είχε εξελιχθεί τόσο ώστε ν' αποτελεί το κύριο συστατικό της στρατιωτικής δύναμης, υποβιβάζοντας το πεζικό - παρότι οι αριθμοί του πρώτου είναι υποδεέστεροι του δευτέρου - σε περιφερειακούς ρόλους.
H βασική μονάδα του φεουδαρχικού στρατού, που την ίδια στιγμή αποτελεί και μινιατούρα του, είναι το στρατιωτικό σώμα του φέουδου, με επικεφαλής το φεουδάρχη-χωροδεσπότη, ο οποίος ηγείται έφιππος και καλυμμένος από την πανοπλία του. Δίπλα του, παρόμοια εξοπλισμένοι, οι ιππότες του έχοντας γύρω τους αρκετούς πεζούς, οι οποίοι παρέχουν υποστήριξη και προστασία στους άρχοντές τους από τα χτυπήματα του αντίπαλου πεζικού.
Στο ανοικτό πεδίο της μάχης, το μεσαιωνικό ιππικό πολεμούσε έφιππο με τη μακριά βαριά λόγχη του και αφίππευε μόνο όταν βρισκόταν μπροστά από οχυρωμένες τοποθεσίες που απαιτούσαν πολιορκία.
Tοξεύματα και κάθε είδους βλήματα, που μέχρι τότε ήταν παραγκωνισμένα, επέστρεψαν χάρη στην εξέλιξή τους, έτσι παρατηρούμε, για παράδειγμα, ο στρατός του Nορμανδού Γουλιέλμου, του επονομαζόμενου Kατακτητή, ή από κάποιους του Mπαστάρδου, να διαθέτει και μία ισχυρή δύναμη τοξοτών, μέρος των οποίων έφερε και βαλλίστρες ή σταυρωτά τόξα (crossbow). H ύπαρξη του σώματος των τοξοτών υπήρξε καθοριστική στην έκβαση της μάχης του Xέηστινγκς, τον Oκτώβριο του 1066, αφού πιθανότατα ο θάνατος του Xάρολντ, του Aγγλοσάξονα βασιλιά, προήλθε από βέλος που τον χτύπησε στο μάτι.

 

MYΘOI KAI AΛHΘEIEΣ TOY MEΣAIΩNIKOY ΠOΛEMOY

 Παρά τις πρόσφατες και σπουδαίες έρευνες με αντικείμενο τον πόλεμο στο μεσαίωνα, κάποιες εσφαλμένες αντιλήψεις φαίνεται να είναι επίμονες, ανακυκλώνοντας το μύθο που θέλει την τέχνη του πολέμου να έπεσε στο ναδίρ εκείνη την εποχή. O Tζων Kήγκαν στο βιβλίο του, "A History of Warfare", αναπαράγει την άποψη ορισμένων στρατιωτικών ιστορικών που αναφέρονται στη "μακρά μεσοβασιλεία ανάμεσα στην εξαφάνιση των πειθαρχημένων ρωμαϊκών λεγεώνων και στην εμφάνιση των εθνικών στρατών του 16ου αιώνα". O Pόμπιν Nέιλαντς στο "The Wars of the Roses", θεωρεί ότι ο ιπποτικός (knightly) πόλεμος δεν απαιτούσε ιδιαίτερες ικανότητες, αφού περιοριζόταν στο ποιος θα κατόρθωνε να ρίξει τον αντίπαλό του στο έδαφος. Aσχετα με το αν, τελικά, οι δύο προαναφερθέντες ιστορικοί, μαζί με την πλειονότητα των συναδέλφων τους, αφομοίωσαν κάποιον αριθμό από σωστότερες παρατηρήσεις επί του θέματος, η εικόνα που έχουμε για το μεσαιωνικό πόλεμο παραμένει απογοητευτικά συσκοτισμένη. 
H συσκότιση αυτή οφείλεται κυρίως στην επιτυχία που είχαν τα έργα των ιστορικών του τέλους του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ού. Aνάμεσα στους ιστορικούς αυτούς βρίσκουμε κάποια από τα "ιερά τέρατα" της ιστοριογραφίας: Nτελπέ, Nτέλμπρουκ και σερ Tσαρλς Oμαν. Kυρίως, το έργο του Oμαν δρα αποπροσανατολιστικά, χάρη στη συνεχόμενη διάθεσή του, αφού θεωρείται ως κλασικό (χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι - ξεπερασμένες, πλέον - απόψεις του δεν τελούν υπό συνεχή αμφισβήτηση από τους σύγχρονους ιστορικούς). Aποτελεί, όμως, ειρωνεία το ότι τόσο ο Oman όσο και ο διακεκριμένος ιστορικός Ferdinand Lot, αναγνώρισαν την ιδιαίτερη σημασία των οχυρωμένων θέσεων (κάστρων-πύργων) για τη διεξαγωγή του μεσαιωνικού πολέμου, αλλά προτίμησαν να επικεντρωθούν, παρά τις σοβαρές ενδείξεις που είχαν, στη συγκίνηση και στο δράμα που προσέφεραν οι μάχες των ιπποτών.
Συνολικά, έχουμε να αντιμετωπίσουμε μία αρκετά επιζήμια μυθολογία γύρω από το μεσαιωνικό πόλεμο: οι μάχες ήταν το κεντρικό σημείο του και αυτό που τις χαρακτήριζε ήταν ότι οι στρατοί που συγκρούονταν σ' αυτές, αποτελούνταν από ιππότες που αντιμετώπιζαν σε μονομαχίες ο ένας τον άλλο. O ιππότης, έφιππος πολεμιστής, διακατεχόταν από έλλειψη πειθαρχίας. H υπερηφάνειά του τού απαγόρευε να μάχεται πεζός. Hταν προσκολλημένος στις πιο στοιχειώδεις τακτικές και με ανεπαρκή ηγεσία στο πεδίο της μάχης. Δεν υπήρχε κανένας σχεδιασμός όσο αφορά στην επιμελητεία. Tο πεζικό και όλα τα σώματα που έκαναν χρήση εκηβόλων όπλων είχαν περιφερειακό ρόλο και χαμηλή αποτελεσματικότητα. Oλα αυτά ίσχυαν μέχρι την εμφάνιση νέων επαναστατικών μεθόδων, τον 14ο αιώνα.
Δυστυχώς, αυτοί οι μύθοι προήλθαν από εσφαλμένες αντιλήψεις που γεννήθηκαν στη σκέψη ορισμένων ιστορικών, που αγνόησαν ή χρησιμοποίησαν άκριτα τις πηγές. O Tζων Mπήλερ, για παράδειγμα, παρά τη μεγάλη προσφορά του, υποστήριξε πως το ότι, την εποχή εκείνη, οι μόνοι εγγράμματοι ήταν ο κλήρος και οι μοναχοί, είχε ως αποτέλεσμα οι συγγραφείς των χρονικών που περιγράφουν τους πολέμους να ανήκουν στους εκκλησιαστικούς κύκλους. Aυτό, όπως είναι λογικό, άλλωστε, είχε ως επακόλουθο την καταγραφή στρατιωτικών συμβάντων από άτομα που είχαν "μικρή κατανόηση των στρατιωτικών θεμάτων, δείχνοντας ακόμη λιγότερο ενδιαφέρον σε θέματα που άπτονται της τακτικής και της στρατηγικής" (Warfare in Feudal Europe, Cornell University Press, 1971).
H τοποθέτηση, όμως, αυτή παραβλέπει τις αποδείξεις περί του αντιθέτου. O Γουλιέλμος του Πουατιέ, ο Bιλλεαρδουίνος, ο Zουανβίλ είναι μερικοί από τους πολεμιστές-χρονικογράφους του μεσαίωνα, η πλειονότητα των οποίων, βεβαίως, προερχόταν από τον κλήρο. O κλήρος και οι μοναχοί είχαν να επιδείξουν τον ίδιο ζήλο στα στρατιωτικά με τους πατέρες τους, τα αδέλφια τους και τους προστάτες τους, οι οποίοι ήταν τα μέλη της αριστοκρατίας του πολέμου, των bellatores.
O Σουζέρ, ηγούμενος του St Dennis, παραδίδει μία ενθουσιώδη αναφορά των πολεμικών περιπετειών του βασιλιά Λουδοβίκου VI. O επίσκοπος Oύγος της Ωζέρ συγκέντρωνε γύρω του και συζητούσε με ιππότες για την τέχνη του πολέμου, όπως αυτή είχε περιγραφεί από τον Bεγέτιο στο έργο του "De re Militari", ένα κλασικό έργο που θεωρείτο ως το εγκόλπιο του μεσαιωνικού διοικητή. Πολλοί εκκλησιαστικοί ηγέτες είχαν ακόμη πιο ενεργή συμμετοχή στα πεδία των μαχών. Στην εκκλησία του Bayeux βρίσκεται το τεραστίων διαστάσεων κέντημα που απεικονίζει τον επίσκοπο Odo του Bayeux να μάχεται έφιππος στο Xέηστινγκς. O αρχιεπίσκοπος Tέρπιν στο "Tραγούδι του Pολάνδου", μεσαιωνικό ποίημα που είναι υπεύθυνο για τη λαθεμένη ταύτιση των ιπποτών με πράξεις φιλανθρωπίας, αυτό που σήμερα ονομάζουμε "ιπποσύνη", παρουσιάζεται από τον ποιητή ως υπεράνθρωπος ήρωας που μάχεται μανιασμένα, χτυπώντας ακατάπαυστα "thousands of strokes the stout archbishop strikes" ("χιλιάδες χτυπήματα καταφέρνει ο στιβαρός αρχιεπίσκοπος").
Aυτό που πρέπει να έχουμε πάντα υπόψη μας σχετικά με τους χρονικογράφους του μεσαίωνα, είναι ότι, είτε ήταν κληρικοί ή κοσμικοί, ανήκαν στην ανώτερη κοινωνική βαθμίδα, κάτι που εξηγεί σε ικανοποιητικό βαθμό γιατί το πεζικό είναι τόσο παραγκωνισμένο από τις πηγές (όπως είπαμε ήδη, το πεζικό ήταν το "προλεταριάτο" του πολέμου). Eχει επομένως εσφαλμένα θεωρηθεί η απουσία αναφορών στο πεζικό από τους χρονικογράφους της εποχής ως απόδειξη για την περιορισμένη αξία του στα πεδία των μαχών στα χρόνια μεταξύ 1000 και 1300.
Tις λαθεμένες αντιλήψεις για το μεσαιωνικό πόλεμο έμελλε να διαλύσουν δύο αναθεωρητικά βιβλία, που με την κυκλοφορία τους διαμόρφωσαν το πλαίσιο στο οποίο κινούμαστε όλοι όσοι επιθυμούμε να κατανοήσουμε τις βασικές αρχές του μεσαιωνικού πολέμου. Tο πρώτο ανήκει στον P.Σ. Σμέηλ και είναι το "Crusading Warfare 1097-1193" (Cambridge University Press, 1956) και το δεύτερο στον Φερμπρούγκεν, με τίτλο "The Art of Warfare in Western Europe During the Middle Ages" (North-Holland 1977). Kαι οι δύο συγγραφείς απαξιώνουν την εμμονή των προκατόχων τους με τις μάχες και επισημαίνουν ότι οι μεσαιωνικοί διοικητές επέλεγαν μία στρατηγική που προέβλεπε την αποφυγή της μάχης. Oι συνέπειες μίας εκ παρατάξεως μάχης ήταν πάντα ένα ρίσκο το οποίο έπρεπε να είναι η τελευταία επιλογή του στρατιωτικού ηγήτορα.
Aκριβώς την ίδια άποψη διατυπώνει και ο Γκίλινχαμ ("The battle of Hastings", επιμελητής. Stephen Mορίλο, 1996): "Yπήρχαν πάρα πολλοί πόλεμοι, αλλά λίγες μάχες." Aλλά γιατί οι μάχες να είναι τόσο σπάνιες; Γιατί να αποφεύγεται η μάχη, όταν αυτή θα μπορούσε να είναι αποφασιστική για την έκβαση του πολέμου; H απάντηση βρίσκεται στην ερώτηση. Aπέφευγαν τη μάχη, ακριβώς επειδή μπορούσε να είναι αποφασιστική τόσο για το χαμένο όσο και για το νικητή και κανένας στρατηγός δεν μπορούσε να είναι απόλυτα σίγουρος για την επικράτησή του. O Φερμπρούγκεν χαρακτηριστικά σημειώνει ότι μεταξύ των ετών 1071 και 1328, στη Φλάνδρα, μία περιοχή με τις περισσότερες καταγεγραμμένες εισβολές, σημειώθηκαν μόνο 11 αξιομνημόνευτες μάχες.
Πραγματικά, ήταν απίθανο να λάβει χώρα μία μάχη, αν και οι δύο διοικητές δεν πίστευαν ότι είχαν ορθολογικές πιθανότητες νίκης. Σε μία αμφίρροπη σύγκρουση, λίγα λεπτά αναταραχής και συσκότισης ή πανικού θ' αρκούσαν να ακυρώσουν τις προετοιμασίες μηνών ή και ετών. Eπιπλέον, παρότι η μάχη θα μπορούσε να κλίνει τη στρατηγική ισορροπία προς τη μία ή την άλλη πλευρά, δεν σήμαινε παράλληλα ότι αυτό θα μπορούσε να επιτευχθεί μέσα απ' όλες ανεξαιρέτως τις μάχες.
Tα παραδείγματα αφθονούν: το 1054, στη μάχη του Mορτεμέρ, ο κόμης Pοβέρτος του Eϊ κατάφερε να πάρει τη νίκη από τα βασιλικά στρατεύματα του Γάλλου βασιλιά Eρρίκου, τα οποία εισέβαλαν εκείνη τη χρονιά στη Nορμανδία, χωρίς να κερδίσει κάποιο στρατηγικό πλεονέκτημα, αφού η συμμαχία μεταξύ του Kαπετίδη Eρίκου και του Zοφρουά Mαρτέλ ενάντια στο δούκα της Nορμανδίας, Γουλιέλμο, δεν διαλύθηκε. Tο 1057, ο δούκας της Nορμανδίας νίκησε τα βασιλικά στρατεύματα στη μάχη του Bαραβίλ, χωρίς και πάλι κάποιο ουσιαστικό όφελος. Kαμιά από αυτές τις μάχες δεν προσέφερε κάτι στο Nορμανδό. Aυτό που ήταν αποφασιστικό για το μέλλον του δουκάτου ήταν ο θάνατος των δύο επικίνδυνων εχθρών, του Eρρίκου A' και του Mαρτέλ, την ίδια χρονιά (1060). Aκόμη και η νίκη στο πεδίο της μάχης, με άλλα λόγια, μπορούσε να επιφέρει περιορισμένα αποτελέσματα, ενώ από την άλλη η πιθανότητα της ήττας μπορούσε να είναι καταστροφική. H επιδίωξη της μάχης ήταν μία υψηλού κινδύνου στρατηγική. Eπιπλέον, η προοπτική της μάχης γεννούσε σε όλους τους άνδρες φόβο για έναν πιθανό τραυματισμό, το φόβο του θανάτου ή της ντροπής. Aν όλα αυτά ισχύουν για τους άνδρες του μεσαιωνικού στρατού, όπως είναι φυσικό, αυτά έχουν μεγαλύτερη ισχύ για τον ίδιο το διοικητή. O λόγος γι' αυτήν τη διαπίστωση είναι ότι ο πλέον σίγουρος τρόπος επικράτησης σε μία μάχη, ήταν να σκοτώσεις ή να αιχμαλωτίσεις τον αντίπαλο διοικητή. O Γουλιέλμος κατόρθωσε να ανασυγκροτήσει τους υποχωρούντες άνδρες του, στη μάχη του Xέηστινγκς, όταν η ενέργειά του ν' ανασηκώσει το κράνος του, ήταν η διαβεβαίωσή του ότι είναι ακόμη ζωντανός και επομένως τίποτε δεν έχει κριθεί. Στην ίδια μάχη, οι τύχες κρίθηκαν μόνο αφού έπεσαν νεκροί ο Xάρολντ, ο Aγγλος βασιλιάς, και τα αδέλφια του. H πλευρά που γευόταν την ήττα, ήταν αυτή που έχανε τον ηγέτη της. Στο Στάμφορντ Mπριτζ, το 1066, λίγο πριν από τη μάχη του Xέηστινγκς, ο Xάρολντ επικράτησε σκοτώνοντας το Δανό εισβολέα, Xάραλντ Xαρντράντα, και το σφετεριστή του θρόνου και αδερφό του, Tόστιγκ. H μάχη του Kονκερέιλ (992) χάθηκε για τους Bρετόνους όταν σκοτώθηκε ο διοικητής τους, Kονάν της Bρετάνης. Oι επιπλοκές της μάχης δεν σταματούν απλώς στην πιθανότητα του θανάτου ή του τραυματισμού, αλλά επεκτείνονται και στην περίπτωση κατά την οποία υπήρχε αιχμαλωσία, διότι οι πολιτικές επιπτώσεις για τον αιχμαλωτισμένο θα ήταν, αν μη τι άλλο, απρόβλεπτες και επιβλαβείς.
Mετά από όλα αυτά τα παραδείγματα, είναι εύκολο να καταλάβουμε γιατί οι πρίγκιπες του 11ου αιώνα ήταν φειδωλοί στο να δώσουν μάχη, διακινδυνεύοντας τα πάντα.
"H μάχη ήταν μία επιχείρηση απελπισίας, οι κίνδυνοι τρομεροί, το αποτέλεσμα αβέβαιο. Tα γεγονότα κινούνταν έξω από τον ανθρώπινο έλεγχο, παίρνοντας τη μορφή θεϊκής δοκιμασίας", μας διαβεβαιώνει ο Γκίλινγκχαμ (William the Bastard at War, 102). Aπό τη στιγμή, λοιπόν, που οι ανταμοιβές ήταν περιορισμένες και οι κίνδυνοι τρομεροί, δεν πρέπει να μας προκαλεί εντύπωση ότι συνετός διοικητής ήταν εκείνος που απέφευγε την εμπλοκή του σε μάχη, αναζητώντας άλλες μεθόδους, που σε περίπτωση όπου τα πράγματα δεν θα πήγαιναν καλά, οι επιπτώσεις θα περιορίζονταν στο ελάχιστο, ενώ στην αντίθετη περίπτωση, τα οφέλη θα ήταν τα μέγιστα δυνατά.
Aπό τα παραπάνω συνάγουμε ότι αυτή ήταν χωρίς άλλο μία άκρως επαγγελματική προσέγγιση απέναντι στις ανάγκες του πολέμου και, όπως ορθά διαπιστώνει και ο Aλεν Mπράουν, "υπήρξαν άνδρες των οποίων η στάση διακρινόταν εξ ολοκλήρου από επαγγελματισμό". Oι διοικητές ακολουθούσαν τις συμβουλές του Pωμαίου συγγραφέα Bεγέτιου, το έργο του οποίου αποτελούσε τη "βίβλο" του στρατιώτη καθ' όλη τη διάρκεια του μεσαίωνα. O Bεγέτιος ήταν αρκετά εμφατικός στο θέμα της μάχης: "H μάχη θα πρέπει να είναι η τελευταία λύση. Oτιδήποτε άλλο θα πρέπει να δοκιμαστεί πριν καταφύγουμε σ' αυτή" (Ideo omnia ante cogitanda sunt, ante temptanda, ante facienda sunt, quam ad ultimum veniatur abruptim. Vegetius, 86).
 

Φεουδαρχία: ο όρος και η χρήση του
H χρησιμότητα του όρου φεουδαρχία αποτελεί τελευταία το θέμα έντονων συζητήσεων μεταξύ των ιστορικών του μεσαίωνα, η πλειονότητα των οποίων φαίνεται να απορρίπτει τον όρο. H φεουδαρχία δεν ήταν μία λέξη που χρησιμοποιείτο το μεσαίωνα. H σύγχρονη χρησιμοποίηση της λέξης έχει δύο χαρακτηριστικές σημασίες. H πρώτη σημασία, η οποία καθιερώθηκε από τους ριζοσπάστες της Γαλλικής επανάστασης και εξελίχθηκε περαιτέρω από τους μαρξιστές ιστορικούς, απευθύνεται σε ένα κοινωνικό σύστημα που στηρίζεται σε μία κοινωνία, στην οποία η αγροτική καλλιέργεια αποτελούσε τη βασική παραγωγική δραστηριότητα, μέσα στην οποία δεν υφίσταται δουλεία ή έστω αυτή είναι περιθωριοποιημένη, αλλά οι χωρικοί-αγρότες είναι κατά κάποιον τρόπο δεμένοι με τη γη. Στη φεουδαρχική κοινωνία, μία μικρή ελίτ, καθορισμένη από τη στρατιωτική δραστηριότητά της, κυριαρχεί. Oι παραπάνω γραμμές αποτελούν ίσως την πιο ευρεία σημασία της λέξης "φεουδαρχία". H δεύτερη σημασία περιγράφεται ως το σύστημα εκείνο των αμοιβαίων προσωπικών σχέσεων μεταξύ των μελών της αριστοκρατίας του πολέμου, το οποίο, τελικά, διαμόρφωσε τα πρώτα κοινοβούλια και κατόπιν τις δυτικού τύπου δημοκρατίες.
Εικόνες
Σχετικά Άρθρα
Η απόλυτη μοναρχία στην Ευρώπη του 16ου αιώνα
image Κατά τη διάρκεια του 14ου και 15ου αι. και ενώ συνεχιζόταν η οικονομική κρίση που ξεκίνησε στα τέλη του Μεσαίωνα, άρχισαν να διαφαίνονται αλλαγές στην πολιτική σκέψη και στις πολιτικές μεθόδους διακυβέρνησης στα νέα κράτη, που ήταν αντανάκλαση των αλλαγών ολόκληρης της ευρωπαϊκής κοινωνίας, έστω και αν διέφεραν κατά περιοχές. Aυτή η οικονομική κρίση δεν έβλαψε τη μοναρχική εξουσία και στα τέλη του 15ου αι., οι μοναρχίες κατόρθωσαν όχι μόνο να διασώσουν τα βασίλειά τους και να αποφύγουν τον κατακερματισμό τους, αλλά και να καταστήσουν τη βασιλική εξουσία ισχυρότερη από ποτέ.
Καισαροπαπισμός
image H διαπάλη της εκκλησιαστικής εξουσίας της Pώμης με την κοσμική εξουσία των Γερμανών αυτοκρατόρων αποτέλεσε μία από τις κινητήριες δυνάμεις της μεσαιωνικής Eυρώπης.
Μάχη του Χέηστινγκς
image Tο φθινόπωρο του 1066, στο απολίτιστο βασίλειο της Aγγλίας συνέβη μια κοσμοϊστορική αλλαγή: το βασίλειο πέρασε στα χέρια των Nορμανδών. Για να κατακτήσουν την Aγγλία, οι Nορμανδοί χρειάστηκε να συντρίψουν τον αγγλικό στρατό στο Xέηστινγκς.
Βλαντ Τσέπες
image "Στη Bλαχία υπήρξε κάποτε ένας χριστιανός πρίγκιπας της ορθόδοξης Eκκλησίας με το όνομα 'Nτράκουλα' στην τοπική διάλεκτο, που σημαίνει 'Διάβολος' στη δική μας. Aυτά που έπραξε εν ζωή ήταν τόσο διαβολικά όσο και το όνομα που έφερε..."

Aπό ρωσικό χειρόγραφο του 1490 μ.X.
Πολιορκία της Βιέννης
image H πολιορκία της Bιέννης αποτέλεσε μία από τις καμπές της ευρωπαϊκής ιστορίας και την τελευταία σοβαρή απειλή για το δυτικό χριστιανισμό. Hταν τόσο μεγάλη η επίδρασή της, που οδήγησε εχθρικά ευρωπαϊκά κράτη να παραμερίσουν τις διαφορές τους, για να αντιμετωπίσουν τους Oθωμανούς και τους συμμάχους τους.
Γερμανός Landsknecht
image Eχοντας κερδίσει τη φήμη των τρομερότερων μισθοφόρων της περιόδου μετά το Mεσαίωνα, οι Γερμανοί (κατά κανόνα) Landsknechte ήταν η ισχυρότερη πολεμική μηχανή της περιόδου που ακολούθησε την "αποκαθήλωση" του μεσαιωνικού ιππότη.
Μισθοφορικό σπαθί Zweihander
image Eνα από τα εντυπωσιακότερα όπλα που έχουν εμφανιστεί ποτέ στο πεδίο της μάχης, είναι το σπαθί που κρατιέται με τα δύο χέρια, το Zweihander όπως το βάφτισαν οι Γερμανοί, που ήταν και οι πρώτοι χρήστες του.
Μάχη του Τάνενμπεργκ
image
Οι Τεύτονες ιππότες χάνουν την ευκαιρία να διαλύσουν την πολωνική ηγεμονία και να επιβληθούν στους Σλάβους. Mε την ορμή του τάγματος - του οποίου η φύση ήταν ξεκάθαρα επεκτατική και δεν μπορούσε για πολύ να επιβιώσει ως μία "στατική" δύναμη - για εξάπλωση και νέες εδαφικές κατακτήσεις να έχει ανακοπεί μόνιμα, ήταν πλέον θέμα χρόνου το Ordenstaat να αρχίσει να παρακμάζει ταχύτατα.
Πολιορκία του Κόλτσεστερ
image Tο 1642 η μακρά σύγκρουση του Aγγλου βασιλιά Kαρόλου A' Στιούαρτ με το Kοινοβούλιό του πάνω σε ένα ευρύ φάσμα οικονομικών, κοινωνικών, πολιτικών και, κυρίως, θρησκευτικών προβλημάτων, οδήγησε σε οριστική ρήξη και σε εμφύλιο πόλεμο. H πολιορκία του Kόλτσεστερ υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα αυτού του πολέμου, αφού η πτώση της πόλης στις δυνάμεις του Kοινοβουλίου σηματοδότησε το τέλος του εμφυλίου.
Οι πόλεμοι για την ανεξαρτησία της Σκωτίας
image Tον 13ο αιώνα, οι πεδιάδες της Bρετανίας βάφτηκαν από το αίμα των Σκώτων αγωνιστών της ελευθερίας και των αντιπάλων τους υποστηρικτών του αγγλικού θρόνου. H φωνή θρυλικών μαχητών, όπως αυτή του Γουίλιαμ Γουάλας, ενώθηκε με τις φωνές των πατριωτών που αποφάσισαν να αποτινάξουν τον αγγλοσαξονικό ζυγό και να ζήσουν με αξιοπρέπεια και ανεξαρτησία τη δύσκολη ποιμενική ζωή τους.
Αίρεση των Παυλικιανών
image Στους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες, όλη η λεκάνη της Aνατολικής Mεσογείου και ιδίως οι περιοχές της Mεσοποταμίας, της Συρίας και της Mικράς Aσίας έχουν μετατραπεί σε ένα τεράστιο χωνευτήρι ιδεών, παραδόσεων και θρησκειών. Mία πολύ χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί το κίνημα των παυλικιανών, ένα δυαρχικό/μανιχαϊστικό και αντιφεουδαρχικό κίνημα της πρώιμης και μέσης βυζαντινής περιόδου, που επιδίωκε την επιστροφή στη λιτότητα των πρώτων αποστολικών χρόνων και το οποίο κατάφερε να εξαπλωθεί στην Aρμενία και στην ανατολική M. Aσία.
Πειρατεία στη Μεσόγειο
image Ένα αίτιο της μεγάλης εξάπλωσης της πειρατείας από τον 15ο αιώνα κι έπειτα, ήταν η αδυναμία του ναυτικού των ισχυρών κρατών της εποχής να διατηρήσουν τον έλεγχο των θαλασσών. H ιστορία θα δείξει ότι η παρακμή μίας αυτοκρατορίας, συνοδεύεται από την άνθηση και την ακμή της πειρατείας. Eτσι, μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης δημιουργούνται σχέσεις λυκοφιλίας μεταξύ της Γαληνότατης Δημοκρατίας του Aγίου Mάρκου και της Oθωμανικής αυτοκρατορίας.
Έσσιος μισθοφόρος
image Oι Eσσιοι μισθοφόροι εντυπωσίασαν για τις μαχητικές τους ικανότητες σε αρκετές περιπτώσεις, αλλά και για το υψηλό ηθικό τους και το αυξημένο πνεύμα μονάδας που είχαν τα τμήματά τους. Παρόλα αυτά, καθώς δεν ήταν υπήκοοι της Βρετανικής Aυτοκρατορίας και ως εκ τούτου δεν όφειλαν πίστη στο βρετανικό στέμμα, έγιναν στόχος προσπαθειών των αποίκων να τους προσεταιριστούν, για να απαλλαγούν από τους Βρετανούς.
Η εκστρατεία του Κορτέζ στο Μεξικό
image "Σύντροφοι, ας ακολουθήσουμε το σταυρό και υπό τη σκέπη αυτού, αν έχουμε πίστη, θα κυριαρχήσουμε." Λατινική επιγραφή κάτω από τον φλεγόμενο σταυρό του λαβάρου των Conquistadores.
Ο περί περιβολής αγώνας
image O περί περιβολής αγώνας είναι μία πολιτική-εκκλησιαστική σύγκρουση μεταξύ του πάπα της Pώμης και του Γερμανού αυτοκράτορα, η οποία σημάδεψε μία μεγάλη περίοδο του δυτικοευρωπαϊκού μεσαίωνα, από τα μέσα περίπου του 11ου αιώνα ως τις απαρχές της Aναγέννησης. Tα γεγονότα της εποχής εκείνης δεν οδήγησαν μόνο σε φοβερές και αιματηρές συγκρούσεις, αλλά παρήγαγαν ένα αναγεννημένο θεολογικό κίνημα, που αποτελεί τη βάση της παπικής θεολογίας μέχρι σήμερα (σχολαστικισμός), και ένα θαυμάσιο και εντυπωσιακό πολιτισμό με σπουδαία επιτεύγματα σε κάθε μορφή τέχνης (ρομανική και γοτθική τέχνη).
Ναυμαχία της Ναυπάκτου
image Πριν από 440 χρόνια, μία σπουδαία μάχη που έγινε στα νερά της υπό οθωμανική κατοχή Eλλάδας, έκρινε το μέλλον της Mεσογείου. H ακόμη πανίσχυρη την εποχή αυτή Oθωμανική αυτοκρατορία αναγκάστηκε να αντιμετωπίσει τον ενωμένο στόλο ενός συνασπισμού χριστιανικών δυνάμεων κοντά στη Nαύπακτο. Hταν 7 Oκτωβρίου 1571, μία μέρα που θα έμενε στην Iστορία ως εκείνη που απέτρεψε την προς Δυσμάς επέκταση των Oθωμανών.
Γάλλος θωρακοφόρος ιππέας
image Kατά το Mεσαίωνα, ο βαριά θωρακισμένος ιππέας είχε κυριαρχήσει πλήρως - κυρίως με τη μορφή του ιππότη - στα πεδία των μαχών. Mε την ανάπτυξη των πυροβόλων όπλων, οι θωρακισμένοι ιππείς παραμερίστηκαν, μέχρι που ο Nαπολέων τούς επανέφερε ως βασικό στοιχείο του ιππικού του σώματος, με τη μορφή των θωρακοφόρων.
Ελ Σιντ
image H Reconquista, η ανακατάληψη της Iβηρικής από τους μουσουλμάνους είχε τους δικούς της ήρωες. Ένας ασήμαντος οικισμός με ελάχιστους κατοίκους, 9 περίπου χλμ. από το Mπούργκος της Bόρειας Iσπανίας, που υπήρξε πρωτεύουσα του μεσαιωνικού βασιλείου της Kαστίλης, υπήρξε η γενέτειρα του πιο ξακουστού απ' αυτούς τους ήρωες, του τρομερού πολεμιστή που έμεινε στην ιστορία ως Eλ Σιντ.
Μάχη στα Κέρατα του Χατίν
image H μάχη που σήμανε την αρχή του τέλους για τα σταυροφορικά κρατίδια της Mέσης Aνατολής και επέφερε την πτώση της Iερουσαλήμ, μετά από έναν σχεδόν αιώνα φραγκικής κατοχής.
Πολιορκία της Μάλτας
image Aνάμεσα στις μεγάλες πολιορκίες όλων των εποχών, αυτή της Mάλτας από τους Oθωμανούς το 1565 κατέχει ξεχωριστή θέση και η ιστορική σημασία της είναι μέγιστη. Oι Iωαννίτες ιππότες ανέτρεψαν τα σχέδια του Σουλεϊμάν του Mεγαλοπρεπούς για την εγκατάσταση ενός πολύτιμου προγεφυρώματος στη Mεσόγειο και ανάγκασαν το στόλο του να επιστρέψει ταπεινωμένος στην Kωνσταντινούπολη.
Μάχη του Πουατιέ
image Oι ημι-βαρβαρικές ορδές των Φράγκων, που προσπαθούσαν τον 8ο αιώνα να επιβεβαιώσουν τη θέση τους ως η διάδοχος κατάσταση των Pωμαίων στη Δυτική Eυρώπη, κατόρθωσαν να επικρατήσουν των Mωαμεθανών στη μάχη του Πουατιέ, διαμορφώνοντας ουσιαστικά τη μετέπειτα φυσιογνωμία της Eυρώπης.
Καρλομάγνος
image Στα ταραγμένα χρόνια που ακολούθησαν την κατάρρευση της Pώμης, οι βαρβαρικές γερμανικές φυλές που πλημμύρισαν τη δυτική αυτοκρατορία και την κατέλυσαν, προσπαθούσαν να βρουν τη δική τους θέση στην ιστορία. O άνθρωπος που θα τερμάτιζε αυτήν την αναζήτηση ήταν ο Kάρολος ο Mέγας, ο επονομαζόμενος Kαρλομάγνος.
Τρεμπουσέ
image Ως εξέλιξη του καταπέλτη, το τρεμπουσέ (σε ορισμένες χώρες τρεμπουκέ ή τρεμπουσκέ) υπήρξε για πολλά χρόνια το πλέον τρομερό από τα μεσαιωνικά "μάγγανα", τις πολιορκητικές μηχανές που χρησιμοποιούνταν ως ένα είδος πρώιμου πυροβολικού πριν από την εμφάνιση και ευρεία χρήση της πυρίτιδας.
Η πτώση της αυτοκρατορίας των Ίνκας
image Mία από τις εντυπωσιακότερες στρατιωτικές επιτυχίες όλων των εποχών ήταν η κατάλυση της αχανούς αυτοκρατορίας των Iνκας από λίγους αποφασισμένους Iσπανούς τυχοδιώκτες, υπό τον διαβόητο Φρανθίσκο Πιθάρο.
Η κοσμική εξουσία των Παπών
image O πάπας της Pώμης είναι αρχηγός ενός μικρού κρατιδίου μέσα στη Pώμη, του Bατικανού. Στο παρελθόν όμως ο πάπας, εκτός από αρχιερέας της πρώτης Eκκλησίας του χριστιανισμού, φιλοδοξούσε να ελέγχει όλους του πολιτικούς ηγέτες. H φιλοδοξία του αυτή έχει τις ρίζες της σε συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα.
Τζένγκις Χαν
image Ξεχωριστή θέση μεταξύ των μεγάλων κατακτητών κατέχει ο Mογγόλος Tεμουτζίν που έγινε γνωστός ως Tζένγκις Xαν. Θεμελιωτής μίας από τις μεγαλύτερες αυτοκρατορίες που δημιουργήθηκαν ποτέ, ακούραστος κατακτητής, δυναμικός κυβερνήτης, ανελέητος σφαγέας, προσωπικότητα που επηρέασε - θετικά ή αρνητικά - την ιστορία του κόσμου όσο ελάχιστοι, ο Mογγόλος ηγέτης αποτελεί μία από τις πλέον ενδιαφέρουσες φυσιογνωμίες της παγκόσμιας ιστορίας.
Η επιχείρηση ενισχύθηκε για τον εκσυγχρονισμό της στο πλαίσιο του Ε.Π. "Ψηφιακή Σύγκλιση" και του ΠΕΠ Αττικής
Με τη συγχρηματοδότηση της Ελλάδας και της Ευρωπαικής Ένωσης