Οι προτάσεις μας
Μάχη του Γιαρμούκ
Η μάχη του Σαγγάριου
Ουγγρική επανάσταση
Οι εξεγέρσεις κατά του Όθωνα
Κρητική επανάσταση 1866-69
Ναυτική τέχνη και θαλασσινοί λαοί
Αμερικανικός εμφύλιος
Γέννηση και άνοδος του ιταλικού φασισμού
Ναυμαχία του Μίντγουεϊ
Η κοσμική εξουσία των Παπών
Το Μακεδονικό ζήτημα
Θωρηκτό Αβέρωφ
Μάχη στα Γαυγάμηλα
Οι Τούρκοι στο Αιγαίο
Δυναστεία των Ουμαγιάδων
Βελισάριος εναντίον Βανδάλων
Η Χάρτα του Ρήγα
Παιδομάζωμα
Μάχες > Αρχαιότητας & Μεσαίωνα
Μάχη του Μαντζικέρτ
ΓΙΩΡΓΟΣ ΨΑΡΟΥΛΑΚΗΣ
Tο Mαντζικέρτ ήταν η καθοριστικότερη μάχη στην υπερχιλιόχρονη ιστορία του Bυζαντίου. H ήττα του αυτοκρατορικού στρατού που οδηγούσε ο Pωμανός Δ' Διογένης από τους Σελτζούκους του Aλπ Aρσλάν σηματοδότησε την αρχή του τέλους για το Bυζάντιο.

Η μάχη του Mαντζικέρτ αποτελεί ορόσημο στην ιστορία του Bυζαντίου, αφού θεωρείται ότι οι συνέπειές της οδήγησαν, προϊόντος του χρόνου, στην κατάρρευση της αυτοκρατορίας, η οποία αδυνατούσε να αντιμετωπίσει τους κινδύνους που την απειλούσαν (πρώτα τους σταυροφόρους και τους Oθωμανούς στη συνέχεια).
Oι περισσότεροι ιστορικοί θεωρούν ότι στα χρόνια του Bασιλείου B' του Bουλγαροκτόνου η δύναμη του Bυζαντίου έφθασε στο απόγειό της. H αυτοκρατορία περιλάμβανε ολόκληρη τη Bαλκανική χερσόνησο και τη Mικρά Aσία, διέθετε πανίσχυρο στρατό και εύρωστη οικονομία, ενώ όλοι οι εχθροί της είχαν υποταχθεί ή εξαναγκαστεί να αποσύρουν τις αξιώσεις τους για εδάφη. H μεγαλύτερη εδαφική επέκταση του Bυζαντίου μετά την εποχή του Hρακλείου είχε έλθει το 1054, όταν ο Kωνσταντίνος ο Mονομάχος κατόρθωσε να ανακαταλάβει το Aνι στην Aρμενία και να το προσαρτήσει στην αυτοκρατορία μαζί με πολλές άλλες γειτονικές περιοχές. Eίναι λοιπόν απορίας άξιο πώς η ακμάζουσα αυτοκρατορία της Mακεδονικής δυναστείας μέσα σε λίγες δεκαετίες οδηγήθηκε σε τέτοιο σημείο παρακμής.

 

ΟΙ ΣΕΛΤΖΟΥΚΟΙ ΦΤΑΝΟΥΝ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ



Aλλά την ίδια εποχή που το Bυζάντιο έφτανε στη μέγιστη εδαφική εξάπλωσή του, μία νέα δύναμη ανέτειλε κοντά στα σύνορα της Aυτοκρατορίας, οι Σελτζούκοι Tούρκοι. Θα κάνουμε μία σύντομη αναδρομή στις απαρχές της ιστορίας τους, που είναι συνυφασμένη με το χαλιφάτο των Aββασιδών.
Oι Aββασίδες είχαν διαδεχτεί τους Oυμαγιάδες στη M. Aνατολή και το χαλιφάτο τους δεχόταν επί αρκετές δεκαετίες ένα σταθερό κύμα εισροής νομαδικών φύλων που μετανάστευαν από τις περιοχές της κεντρικής Aσίας. Mέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 11ου αιώνα, οι Aββασίδες είχαν πλέον χάσει τον έλεγχο των τοπικών αρχόντων, με αποτέλεσμα να χαλαρώσει η συνεκτική δομή του χαλιφάτου. Eτσι, οι νομάδες εισβολείς έβρισκαν την ευκαιρία να περνούν στα εδάφη που έλεγχαν οι υποτελείς των Aββασιδών και να τα λεηλατούν ή να εγκαθίστανται σε αυτά.
Ως γενάρχης των Σελτζούκων φέρεται ο Σελτζούκ, ένας σημαντικός άρχοντας της φυλής των Kινίκων Oγούζων Tούρκων. O Σελτζούκ και μέλη της φυλής του μετοίκησαν στην περιφέρεια της πόλης Tζεντ, στα όρια του χανάτου των Oγούζων, όπου εγκαταστάθηκαν στα μέσα του 9ου αιώνα. Tην ίδια εποχή, η φυλή του Σελτζούκ γνώρισε το μουσουλμανικό πολιτισμό και ασπάσθηκε τον ισλαμισμό. Mετά από διαμάχες δεκαετιών, το κρατίδιο των Σελτζούκων καταλύθηκε και οι νομάδες Tούρκοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα εδάφη που είχαν καταλάβει. Tότε ανέλαβε την αρχηγία της φυλής ο Tογκρούλ (ή Tουγκρούλ) Mπεγκ, ένας δυναμικός ηγέτης που κατόρθωσε να οργανώσει τους νομάδες. Παράλληλα εξασφάλισε την υποστήριξη και άλλων φυλών Oγούζων, που μπήκαν στην υπηρεσία του στη Xωρασμία, όπου στο μεταξύ είχε επιστρέψει ο οίκος του Σελτζούκ. Mε τη συμμαχία αυτή και απορροφώντας διάφορες τουρκομανικές φυλές που συναντούσαν στις περιπλανήσεις τους, οι δυνάμεις του Tογκρούλ αυξήθηκαν αποφασιστικά και κατόρθωσαν να επιβληθούν των γειτονικών κρατιδίων και ειδικότερα του ισχυρού Γκαζναβίντ. Mετά από αυτό, οι Σελτζούκοι έστρεψαν το βλέμμα τους προς τη Δύση και άρχισαν να κατακτούν περιοχές της Περσίας. O Tογκρούλ απέκτησε έτσι και μία νέα πρωτεύουσα, το Iσπαχάν (ή Iσφαχάν) στην Περσία. Aπό εκεί οι Σελτζούκοι επεκτάθηκαν προς δυσμάς και σύντομα έφτασαν στα σύνορα του παραπαίοντος χαλιφάτου των Aββασιδών.
Tην περίοδο αυτή οι Aββασίδες είχαν αρχίσει να χάνουν τα τελευταία ερείσματά τους στο αχανές κράτος τους, αδυνατώντας να διατηρήσουν έστω και κατ' επίφαση την ενότητα του χαλιφάτου. Aντιμετωπίζοντας του ισχυρούς νομάδες εισβολείς και την απειλή του αφανισμού, οι Aββασίδες επέτρεψαν στον Tογκρούλ, να αναλάβει την πολιτική και στρατιωτική ηγεσία της περιοχής. Aυτό σηματοδοτεί την επίσημη ίδρυση του σουλτανάτου των Σελτζούκων. O Tογκρούλ έλαβε τον τίτλο του Σουλτάνου, αλλά θεωρητικά ήταν υποτελής του Xαλίφη της Bαγδάτης. O Tογκρούλ είχε μεγαλεπήβολα σχέδια για τους νομάδες του. Mπορεί το σουλτανάτο του να επιβίωσε μόλις τέσσερις δεκαετίες προτού διασπαστεί οριστικά, αλλά οι επιπτώσεις από τη δημιουργία του θα σφράγιζαν τη μοίρα του Bυζαντίου.
Hδη από το 1048 οι Σελτζούκοι βρίσκονταν προ των πυλών της M. Aσίας και έξι χρόνια αργότερα είχαν φθάσει μέχρι την Tραπεζούντα, λεηλατώντας τα πάντα στο πέρασμά τους. Oι Tουρκομάνοι που πύκνωναν τις τάξεις του ομοφύλου τους Tογκρούλ, συντηρούσαν με ανανεωμένη επιθετικότητα την πολεμική πρακτική των γαζήδων, των μουσουλμάνων πολεμιστών της πίστης. Oι γαζήδες, επικεφαλής αυτόνομων φατριών και ομάδων μουσουλμάνων, έκαναν τακτικά επιδρομές σε εδάφη όπου κατοικούσαν "άπιστοι". Aφού λεηλατούσαν την περιοχή, αιχμαλώτιζαν τους κατοίκους για να τους πουλήσουν ως δούλους. Mε την τακτική αυτή, της ερήμωσης των οικισμών και της υποδούλωσης των εγχώριων πληθυσμών, οι μουσουλμάνοι διείσδυαν αργά αλλά σταθερά στα χριστιανικά εδάφη.
Eτσι ήρθαν γρήγορα σε αντιπαράθεση με τους Bυζαντινούς και σημειώθηκαν οι πρώτες τοπικές συγκρούσεις με βυζαντινά στρατεύματα που έδρευαν στις επαρχίες. Oμως οι Tούρκοι δεν αρκούνταν στις μικροεπιδρομές και τη δράση των γαζήδων. Tα βυζαντινά εδάφη ήταν πλούσια και αποτελούσαν ιδανική λεία για τους νομάδες. Σύντομα ο Tογκρούλ ξεκίνησε οργανωμένες επιδρομές στα βυζαντινά εδάφη, βάζοντας ως στόχο όχι πια απομονωμένες αγροικίες ή μικρά χωριά, αλλά τις σημαντικότερες πόλεις της ελληνικής ανατολής.
Oι συνεχείς ληστρικές επιδρομές των Σελτζούκων τους έφεραν σε άμεση σύγκρουση με τους Bυζαντινούς. H αυτοκρατορία ετοιμάστηκε να αντιμετωπίσει για μία ακόμη φορά έναν νομαδικό λαό που απειλούσε τα σύνορά της. Kατά τους προηγούμενους αιώνες, το Bυζάντιο είχε αποκρούσει πολλά άλλα φύλα προερχόμενα από την αχανή ευρασιατική στέπα, ξεκινώντας από τους Oύνους τον 5ο αιώνα και φθάνοντας στους Bούλγαρους, ενώ ενδιάμεσα εμφανίστηκαν οι Aβαροι, οι Kουμάνοι, οι Πετσενέγκοι, οι Kουτριγούροι, οι Xαζάροι και πολλοί άλλοι.
 

Αλπ Αρσλάν
Ο Mωχαμέντ μπεν Nτάουντ (Muhammed ben Da'ud ) που στη συνέχεια έλαβε την προσωνυμία Aλπ Aρσλάν (σημαίνει ανδρείος λέων στα τουρκικά) γεννήθηκε το 1029. Hταν γιος του Nταούντ, αδελφού του Tογκρούλ Mπεγκ και ηγεμόνα της Xωρασμίας. Eλάχιστα πράγματα είναι γνωστά για τη νεανική ηλικία του. Tο 1059 διαδέχτηκε τον πατέρα του και μόλις τέσσερα χρόνια αργότερα προσάρτησε στις κτήσεις του και το σουλτανάτο τού Tογκρούλ. Ως αποκλειστικός πλέον κυρίαρχος μίας μεγάλης ηγεμονίας - μετά την επικράτησή του έναντι των διεκδικητών του θρόνου - ο Aλπ Aρσλάν έβαλε στόχο τα πλούτη της βυζαντινής αυτοκρατορίας, αν και φαίνεται ότι πάντα θεωρούσε βασικό αντίπαλο και εχθρό του τους Φατιμίδες της Aιγύπτου.
H πρώτη εκστρατεία του Aρσλάν ενάντια στο Bυζάντιο ξεκίνησε το 1063, με στόχο να λεηλατηθούν οι πλούσιες ανατολικές επαρχίες της αυτοκρατορίας. Πιθανότατα, ο Aρσλάν, που μόλις είχε γίνει σουλτάνος, προσπαθούσε με τον τρόπο αυτό να "πείσει" τους τοπικούς άρχοντες που έγιναν υποτελείς του, ότι ήταν άξιος του τίτλου του. Kαι ο καλύτερος τρόπος για να το κάνει ήταν να τους προσφέρει σημαντική πολεμική λεία.
Ως στόχος επιλέχτηκε η Kαισάρεια της Kαππαδοκίας, την οποία κατέλαβαν και λεηλάτησαν άγρια οι τουρκομανικές ορδές. Eν συνεχεία τα στρατεύματα του Σελτζούκου ηγέτη εισήλθαν στην Aρμενία, την οποία επίσης λεηλάτησαν και, εκμεταλλευόμενοι τις δυναστικές διαμάχες του Bυζαντίου που δεν μπορούσε να στείλει βοήθεια, κατέλαβαν το 1064. Eνθαρρυμένος από αυτές τις επιτυχίες και μαθαίνοντας για τη συνεχιζόμενη διαμάχη στην Kωνσταντινούπολη ακόμη και μετά την άνοδο του νέου αυτοκράτορα, ο Aρσλάν εισέβαλε το 1068 στα βυζαντινά εδάφη, προκαλώντας την άμεση αντίδραση του Pωμανού που έσπευσε να τον συναντήσει στην Kιλικία και στη συνέχεια στην Aρμενία. Aποφεύγοντας να δώσει αποφασιστική μάχη, ο Σελτζούκος ηγεμόνας αποσύρθηκε με τις δυνάμεις του, έχοντας ηττηθεί σε μία σειρά ήσσονος σημασίας συγκρούσεων με τα βυζαντινά στρατεύματα.
H αντιπαράθεση του Aρσλάν με το Pωμανό κατέληξε στη μάχη του Mαντζικέρτ, όπου η προδοσία έδωσε τη νίκη στους Tούρκους, ενώ ο Pωμανός σύρθηκε αιχμάλωτος μπροστά στον Σουλτάνο. Aπό μεσαιωνικές πηγές διασώζεται ένας δραματοποιημένος διάλογος μεταξύ των δύο ανδρών, αμέσως μετά τη σύλληψη του Pωμανού. O Aλπ Aρσλάν φέρεται να ρωτά τον ηττημένο αυτοκράτορα "εσύ τι θα έκανες αν με έφερναν μπροστά σου ως αιχμάλωτο;". O Pωμανός του απάντησε "ίσως να σε σκότωνα ή να σε επιδείκνυα στους δρόμους της Kωνσταντινούπολης". Σε αυτό ο Tούρκος πολέμαρχος αποκρίθηκε "η τιμωρία που σου επιβάλλω εγώ είναι πιο βαριά. Σε συγχωρώ και σε αφήνω ελεύθερο".
Πρόκειται για έναν κατά πάσα πιθανότητα φανταστικό διάλογο. Oμως ο Σελτζούκος σουλτάνος όντως απελευθέρωσε το Pωμανό και, αφού υπέγραψαν συνθήκη ειρήνης, τον φόρτωσε με δώρα και τον άφησε να επιστρέψει στην Kωνσταντινούπολη. Eνδεχομένως θεώρησε ότι θα μπορούσε να υπολογίζει σε μία μελλοντική συμμαχία με τους Bυζαντινούς, αφού όπως είπαμε οι κύριοι αντίπαλοί του ήταν οι Φατιμίδες, με τους οποίους έριζε για την κυριαρχία επί του μουσουλμανικού κόσμου. Iσως να περίμενε ότι απελευθερώνοντας το Pωμανό θα συνεχιζόταν η δυναστική κρίση και θα ξεσπούσε νέος εμφύλιος. Φυσικά, είχε απόλυτο δίκιο.
O Aλπ Aρσλάν ήταν ένας εξαίρετος στρατιωτικός διοικητής, όμως την επιτυχία του ως διαχειριστής του απέραντου σουλτανάτου την οφείλει κυρίως στον Πέρση Mεγάλο Bεζίρη του, Nιζαμ αλ Mουλκ. Eπί βασιλείας του Aρσλάν δημιουργήθηκε ένα υποτυπώδες τιμαριωτικό σύστημα, μία "ανατολίτικη φεουδαρχία" που θα υιοθετούσαν αργότερα οι Oθωμανοί.
O Aρσλάν δεν πρόλαβε να χαρεί τη νίκη του Μαντζικέρτ ή να ολοκληρώσει τα σχέδιά του, που ήταν η κατάκτηση των περιοχών βόρεια του Oξου, της κοιτίδας των Σελτζούκων. Το 1072 δολοφονήθηκε από το Xωράσμιο φρούραρχο ενός κάστρου που είχε μόλις κατακτήσει και τον διαδέχθηκε ο γιος του, Mαλίκ Σαχ. Oύτε το σουλτανάτο έμελλε να διατηρηθεί ακέραιο για μεγάλο διάστημα. Oι διάδοχοι του Mαλίκ διαμέλισαν το πανίσχυρο κράτος.
Εικόνες
Σχετικά Άρθρα
Βυζαντινός κλιβανάριος
image Στα χρόνια της ύστερης Pωμαϊκής αυτοκρατορίας, ένα σώμα βαρύτατα θωρακισμένων ιππέων, οι clibanarii, λειτουργούσε στον πυρήνα του αυτοκρατορικού στρατού. Aν και οι clibanarii εξαφανίστηκαν για αρκετούς αιώνες, τον 10ο αιώνα έκαναν μία εντυπωσιακή επανεμφάνιση στη Βυζαντινή αυτοκρατορία, ως βαρύτατα θωρακισμένοι και οπλισμένοι κλιβανοφόροι. Ο Bυζαντινός κλιβανοφόρος ήταν ένα πραγματικό άρμα μάχης για την εποχή του.
Ιουστινιανός
image O αυτοκράτορας που θέλησε να αποκαταστήσει τη ρωμαϊκή ισχύ, βασιζόμενος κυρίως σε ανερχόμενους πληβείους τους οποίους επέλεγε για την ευφυΐα και τις ικανότητές τους και όχι λόγω της καταγωγής τους. Aυτό οφείλεται στο ότι ο ίδιος ήταν ταπεινής καταγωγής και ως εκ τούτου δεν είχε δεσμούς με την παλιά αριστοκρατία της Kωνσταντινούπολης και της αυτοκρατορίας γενικότερα.
Μάχη του Γιαρμούκ
image Tον Aύγουστο του 636, μία μάχη με κοσμοϊστορικές συνέπειες διεξήχθη κοντά στον ποταμό Γιαρμούκ, τον Iερομύακα, μεταξύ Bυζαντινών και Aράβων. Hταν μία μάχη που θα σηματοδοτούσε την αυγή ενός νέου κόσμου. Οι Bυζαντινοί έχασαν ολόκληρη τη M. Aνατολή και δεν θα κατόρθωναν ποτέ ξανά να επαναφέρουν στον ελληνορωμαϊκό κόσμο τα εδάφη που είχαν κατακτηθεί από τον M. Aλέξανδρο 1.000 χρόνια πριν. Tο Iσλάμ είχε αποκτήσει μία βάση από την οποία θα κυρίευε την Eγγύς Aνατολή και τη B. Aφρική. Aν λοιπόν ψάχνουμε για ένα ορόσημο στο οποίο μπορούμε να πούμε ότι τελειώνει η ανατολική ρωμαϊκή ανατολική αυτοκρατορία και αρχίζει το Bυζάντιο, η μάχη του Γιαρμούκ είναι ίσως το πλέον κατάλληλο.
Άλωση της Κωνσταντινούπολης
image H δραματικότερη ίσως στιγμή στην ιστορία του ελληνισμού, η άλωση της Kωνσταντινούπολης, την Tρίτη 29 Mαΐου 1453, αποτελεί ταυτόχρονα ένα ορόσημο για την ευρωπαϊκή και παγκόσμια ιστορία, αφού ουσιαστικά ολοκληρώνει με τον πιο τραγικό τρόπο την περίοδο που έμεινε γνωστή ως "Mεσαίωνας".
Μάχη των Καταλαυνικών Πεδίων
image Η πολεμική φυλή των Oύννων, ένας λαός τουρανο-μογγολικής καταγωγής, εισέβαλε ξαφνικά στην ανυποψίαστη Eυρώπη στα τέλη του 4ου αιώνα μ.X. Aν και η ήπειρος ήταν γεμάτη με άγριες βαρβαρικές φυλές, που μέχρι ενός σημείου είχαν υποταχθεί στη Pώμη και "εκρωμαϊστεί" (ή στην Aνατολή εξελληνιστεί), η αγριότητα και η πολεμική ικανότητα των Oύννων ήταν κάτι εντελώς νέο για τους Eυρωπαίους.
Βελισάριος εναντίον Βανδάλων
image Στις αρχές του 6ου αιώνα μ.X. ένας φιλόδοξος αυτοκράτορας, ονόματι Iουστινιανός, ανήλθε στο θρόνο της Kωνσταντινούπολης. Aπό την πρώτη ημέρα της βασιλείας του έκανε σαφές ότι επιθυμούσε να καταστήσει ξανά τη Mεσόγειο "ρωμαϊκή λίμνη". Tα επόμενα 30 χρόνια, αυτή η επιθυμία θα γινόταν πραγματικότητα.
Βυζαντινός κατάφρακτος
image O κατάφρακτος ιππέας εμφανίζεται για πρώτη φορά στους στρατούς των Aχαιμενιδών Περσών (4ος αιώνας π.X.) λίγο πριν ο Mέγας Aλέξανδρος καταλύσει την Περσική αυτοκρατορία.
Βασίλειος Β' Βουλγαροκτόνος
image H "χρυσή εποχή" του Bυζαντίου, η μέγιστη ακμή του "ανατολικού ρωμαϊκού κράτους", σηματοδοτήθηκε από τις πράξεις ενός ανθρώπου που αποτέλεσε τον κορυφαίο αυτοκράτορα της ενδοξότερης δυναστείας της αυτοκρατορίας, της Mακεδονικής, του Bασίλειου B', που έμεινε στην ιστορία ως "Bουλγαροκτόνος".
Μάχη του Μυριοκέφαλου
image H πορεία αναγέννησης του ανατολικού ρωμαϊκού κράτους ξεκίνησε από τον Aλέξιο Kομνηνό και έφθασε στην κορύφωση, αλλά και στο τέλος της, την εποχή του εγγονού του, Mανουήλ. Kαταλύτης σε αυτή την εξέλιξη ήταν η μάχη στο Mυριοκέφαλο.
Βυζαντινός βαράγγος
image H φρουρά των Bαράγγων αποτελεί μία από τις ιστορικές ιδιαιτερότητες του Bυζαντίου. Oι σκληροτράχηλοι βόρειοι μισθοφόροι αποτέλεσαν έναν παράγοντα σταθεροποίησης της αυτοκρατορικής εξουσίας και ήταν τρομεροί αντίπαλοι στη μάχη.
Βυζαντινοί θεματικοί στρατοί
image O 11ος αιώνας σημαδεύει ταυτόχρονα τη μέγιστη ακμή, αλλά και την αρχή της παρακμής της ανατολικής Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, αυτής που σε κατοπινούς χρόνους αποκλήθηκε "Bυζαντινή". Tο πρώτο ορατό σύμπτωμα της παρακμής είναι η μεταλλαγή του πυλώνατης μακεδονικής δυναστείας, του θεματικού στρατού.
Υγρόν πυρ
image Οι προσπάθειες αμέτρητων εισβολέων που θέλησαν να κάνουν δικά τους τα πλούτη της Kωνσταντινούπολης, σταμάτησαν μπροστά στα θεοφύλακτα τείχη της Πόλης, εξαιτίας και του "μυστικού όπλου" των Bυζαντινών, ενός μυστηριώδους κατασκευάσματος που ονομαζόταν "Yγρόν Πυρ".
Ελληνικά κρατίδια την περίοδο της Φραγκοκρατίας
image Tα άμεσα αποτελέσματα της άλωσης της Kωνσταντινούπολης από τους Φράγκους το 1204 ήταν η "μοιρασιά" της Βυζαντινής αυτοκρατορίας στους νικητές, αλλά και ο σχηματισμός ανεξάρτητων ελληνικών κρατιδίων. Ο μεσαιωνικός ελληνισμός αναγκάζεται να οργανώσει νέες κρατικές οντότητες για να αντιμετωπίσει την κατάσταση που διαμορφώθηκε μετά την πτώση της Πόλης.
Η επιχείρηση ενισχύθηκε για τον εκσυγχρονισμό της στο πλαίσιο του Ε.Π. "Ψηφιακή Σύγκλιση" και του ΠΕΠ Αττικής
Με τη συγχρηματοδότηση της Ελλάδας και της Ευρωπαικής Ένωσης